Tο σαγηνευτικό τραγούδι των φτερών

Πριν από 18 χρόνια, ο Ρίτσαρντ Πραμ, ορνιθολόγος του Γέιλ, διέσχιζε τα δάση
του Ισημερινού όταν έζησε μία εμπειρία βγαλμένη από τα… Χ-Files του φτερωτού
βασιλείου. Είδε κι άκουσε ένα μάνακιν, πουλί που απαντά σε πολλές περιοχές της
Λατινικής Αμερικής, να τραγουδά με τα φτερά του.

Το αρσενικό μικροσκοπικό πουλί με το κόκκινο κεφάλι πηδούσε με νάζι από κλαδί
σε κλαδί για να τραβήξει τα βλέμματα των θηλυκών. Κάπου κάπου το μάνακιν ύψωνε
τα φτερά του πάνω από την πλάτη του παράγοντας έναν δυνατό και καθαρό ήχο που
έμοιαζε σαν να έπαιζε κάποιος βιολί. «Έμεινα έκθαμβος» θυμάται ο δρ Πραμ. «Δεν
υπάρχει κανένα άλλο πουλί στον κόσμο που να μπορεί να κάνει κάτι τέτοιο. Είναι
μοναδικό».

Όπως οι γρύλλοι. Από τότε ο επιστήμονας προσπαθούσε να βρει πώς
καταφέρνει το μάνακιν να τραγουδά με τα φτερά του. Τώρα ο P. Πραμ και η
συνεργάτις του Κίμπερλι Μπόστγουικ από το Πανεπιστήμιο του Κορνέλ πιστεύουν
πως έχουν λύσει το μυστήριο. Τα μάνακιν τρίβουν ελαφρά τα πούπουλα μεταξύ τους
χρησιμοποιώντας το ίδιο κόλπο που κάνουν οι γρύλλοι για να τραγουδήσουν. H
τεχνική είναι συνηθισμένη στα έντομα, αλλά δεν έχει καταγραφεί ποτέ πριν στα
σπονδυλωτά.

Αυτή την ικανότητα των μάνακιν να παράγουν μουσική με τα φτερά τους πρόσεξαν
πρώτοι οι φυσιογνώστες στα 1800. Το συγκεκριμένο μάνακιν έχει οριμένα πούπουλα
σε σχήμα ροπάλου και ανήκει στην ομώνυμη οικογένεια, που αριθμεί 40 είδη.

Πολλά από αυτά έχουν φτερά με περίεργο σχήμα για να παίζουν μουσική. Σε πολλά
είδη τα αρσενικά χρησιμοποιούν αυτή την ικανότητα για να προσελκύσουν τα
θηλυκά κατά την περίοδο του ζευγαρώματος. «Μερικά όταν πετούν παράγουν ήχο σαν
της κροτίδας, άλλα σαν του σίφουνα» λέει ο Πραμ.

Σεξουαλική επιλογή. Ο Κάρολος Δαρβίνος ενθουσιαζόταν με τα μάνακιν.
Πίστευε ότι ήταν χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς τα θηλυκά μπορούν να
προκαλέσουν εξελικτικές αλλαγές ανάλογα με τις προτιμήσεις τους στο άλλο φύλο.
Αυτή τη διαδικασία την ονόμασε σεξουαλική επιλογή. Αν, για παράδειγμα, τα
θηλυκά πτηνά έδειχναν προτίμηση στα αρσενικά με μεγάλες ουρές, τότε αυτά θα
είχαν πολύ μεγαλύτερο ποσοστό επιτυχίας στην αναπαραγωγή.

Ο Δαρβίνος υποστήριζε ότι έτσι απέκτησε την ουρά του το παγώνι. Από την άλλη,
αν τα θηλυκά προτιμούσαν αρσενικά που έκαναν πολύ θόρυβο, τα αρσενικά θα
αποκτούσαν χαρακτηριστικά που τα κάνουν πιο θορυβώδη – όπως τα μάνακιν.

Οι βιολόγοι έχουν μελετήσει την επίδραση της σεξουαλικής επιλογής σε πολλά
ζώα. Ο Πραμ έχει αφιερώσει το μεγαλύτερο μέρος της καριέρας του στη μελέτη των
μάνακιν. H έρευνά του δείχνει ότι οι ήχοι των φτερών αναπτύχθηκαν σε πολλά
διαφορετικά είδη, ανεξάρτητα το ένα από το άλλο. Το μάνακιν που παίζει μουσική
με τα φτερά είναι το πιο ακραίο παράδειγμα σεξουαλικής επιλογής.

Ήχος – μυστήριο. H δρ Μπόστγουικ άρχισε να ερευνά τους ήχους των
πουλιών πριν από 10 χρόνια. Το 1997 ταξίδεψε στη Νότια Αμερική για να
κινηματογραφήσει τα μάνακιν. Σε εκείνο το ταξίδι τα είδε για πρώτη φορά από
κοντά. «Ήταν τόσο περίεργο το θέαμα, που μου έκανε τρομερή εντύπωση» θυμάται.
Όταν γύρισε σπίτι, πρόβαλε τα φιλμ σε αργή κίνηση για να αναλύσει τις κινήσεις
των φτερών. Αλλά το μάνακιν κουνά τα φτερά του τόσο γρήγορα, που ούτε στην
αργή κίνηση φαίνονται καθαρά. «Ήταν μυστήριο το πώς αυτή η κίνηση παράγει
αυτόν τον ήχο».

H λύση του μυστηρίου στα πούπουλα των φτερών

Το τραγούδι των φτερών του μάνακιν αποτελούσε για πολλά χρόνια μυστήριο
για τους ορνιθολόγους. Σύμφωνα με μια έρευνα που δημοσίευσαν στο επιστημονικό
περιοδικό «Science» οι δύο ορνιθολόγοι, φαίνεται πως βρήκαν την απάντηση.
Μελέτησαν για πολύ καιρό τα πτηνά που είχε φέρει ο Ρίτσαρντ Πραμ από το ταξίδι
του στη Νότια Αμερική. H δρ Μπόστγουικ βρήκε την πρώτη ένδειξη όταν παρατήρησε
ένα περίεργο χαρακτηριστικό σε ένα πούπουλο κάθε φτερού. Το κεντρικό τους
τμήμα είχε μία σειρά από αυλακώσεις – επτά κατά μέσο όρο. Και οι μύες των
φτερών του ήταν ασυνήθιστα μεγάλοι. «Ήταν σαν μικροί Ποπάι, με μεγάλα πεταχτά
ποντίκια».

Τα κομμάτια του παζλ άρχισαν να ενώνονται μεταξύ τους το 2002, όταν η
Μπόστγουικ επέστρεψε στον Ισημερινό με μια καινούργια ψηφιακή κάμερα που
μπορούσε να καταγράφει με ταχύτητα 1.000 καρέ το δευτερόλεπτο – 30 φορές
γρηγορότερα από το προηγούμενο μοντέλο. Γύρισε νέα βίντεο με τα μάνακιν κι
όταν τα έπαιξε, μπόρεσε να δει τις κινήσεις των φτερών τους.

Έτσι, ανακάλυψε ότι όταν το πουλί σηκώνει τα φτερά του πάνω από την πλάτη του,
τα κουνά μπρος – πίσω 100 φορές το δευτερόλεπτο.

Αυτό είναι σπουδαίο κατόρθωμα για ένα πουλί. Το κολυμπρί συνήθως χτυπά τα
φτερά του μόνο 50 φορές το δευτερόλεπτο. Αλλά η κίνηση του μάνακιν από μόνη
της δεν μπορεί να παράγει μουσική.

Πούπουλο με αυλακώσεις. Αποφασισμένη να βρει τη λύση, η Μπόστγουικ πήγε
στη Νέα Υόρκη να μελετήσει τη μεγάλη συλλογή από μάνακιν στο Μουσείο Φυσικής
Ιστορίας. Αφού παρατήρησε πολλή ώρα τα φτερά, πρόσεξε ότι δίπλα στο παράξενο
πούπουλο με τις αυλακώσεις βρισκόταν ένα άλλο με άκαμπτη καμπυλοειδή άκρη.
Ανακάλυψε λοιπόν ότι κάθε φορά που το μάνακιν κουνά τα φτερά του, το άκρο του
ενός πούπουλου ξύνει τα πούπουλα με τις αυλακώσεις. Χάρη σ’ αυτή την κίνηση,
το φτερό παράγει 14 ήχους κάθε φορά που κουνιέται. Χτυπώντας τα φτερά του 100
φορές το δευτερόλεπτο, το μάνακιν παράγει έναν ήχο με συχνότητα 1.400 κύκλων
το δευτερόλεπτο.

Αυτή η τεχνική είναι άγνωστη στα σπονδυλωτά, αλλά συνηθισμένη στα έντομα. Οι
γρύλλοι για παράδειγμα, όταν τρίβονται μεταξύ τους έχουν αυλακώσεις στα φτερά
τους, τα οποία παράγουν ήχο.

Επιμέλεια: Εύη Ελευθεριάδου, Στέφανος Κρίκκης