TPITH AΠOΨH «Φακέλωμα», άλλοτε και τώρα

H λέξη – και το πράγμα – είναι πασίγνωστα· παρ’ ημίν προκαλούν σε πάρα πολλούς
αποστροφή και η ανάμνησή τους ανατριχίλα. Με το «άλλοτε» θα ασχοληθώ και εγώ
σήμερα, το πρόσφατο – είναι και η επαγγελματική διαστροφή που παίζει τον ρόλο
της: ο ιστορικός αυτόματα ανατρέχει στο παρελθόν. Το «φακέλωμα» στο δικό μας
πρόσφατο παρελθόν λοιπόν θα με απασχολήσει στο σημερινό σημείωμα. Προηγουμένως
όμως, έχω να διατυπώσω τρεις απορίες για το «τώρα». Μάθαμε ότι πρόσφατα, μετά
την τρομοκρατική επίθεση στο Μετρό του Λονδίνου, η Ευρωπαϊκή Ένωση, με
εισήγηση και επιμονή της M. Βρετανίας, έλαβε την επείγουσα και ομόφωνη απόφαση
να καταγράφονται και να διατηρούνται στα 25 κράτη-μέλη όλες οι ηλεκτρονικές
επικοινωνίες μας (δεν ακούσαμε τίποτε για την παραδοσιακή αλληλογραφία). Ό,τι
λέγω λοιπόν στο τηλέφωνο θα τηρείται και θα μελετάται από τις αρμόδιες αρχές
μήπως υποκρύπτει επικίνδυνο τρομοκράτη· ό,τι λέγω ή μου λέγουν στο e-mail μου
κ.λπ., κ.λπ. Αυτό είναι το σημερινό «φακέλωμα». Οι απορίες, αφελείς ίσως,
είναι οι ακόλουθες: 1) Γιατί αυτές οι αποφάσεις για το νέο, ευρωπαϊκό
«φακέλωμα» δεν είχαν ληφθεί μετά το χτύπημα στη Μαδρίτη; Μήπως επειδή ο νέος
πρωθυπουργός της Ισπανίας, κατά την προεκλογική του υπόσχεση, απέσυρε τον
ισπανικό στρατό από το Ιράκ; 2) Εάν το «φακέλωμα» είχε αποφασιστεί τότε και ο
αντίστοιχος μηχανισμός ήταν τώρα σε πλήρη λειτουργία, θα είχε αποτραπεί το
χτύπημα στο Λονδίνο στις 7 Ιουλίου 2005 ή και το δεύτερο λίγες ημέρες μετά; 3)
Όταν ο πρωθυπουργός της M. Βρετανίας δήλωσε αμέσως μετά το πρώτο χτύπημα ότι
«οι τρομοκράτες δεν θα αλλάξουν τον τρόπο ζωής μας» τι εννοούσε; Γιατί εγώ
ξέρω ότι με το «φακέλωμα» μου στερούν ένα μεγάλο μέρος από τις ελευθερίες μου
και από τα δικαιώματά μου.

Τελείωσα και με τις απορίες μου· η τρίτη εισάγει στην ουσία και στην κοινωνική
διάσταση του ζητήματος: η αφαίρεση ελευθερίας και δικαιωμάτων ασφαλώς με
τοποθετεί σε άλλη θέση από αυτήν που ήμουν πριν· αυτό είναι το κεντρικό σημείο
κάθε «φακελώματος». Το παλαιότερο φακέλωμα, εθνικό αυτό, που κυρίως θα με
απασχολήσει σήμερα, ήταν συνέπεια του Εμφυλίου και φυσικά αυτοί που
«φακελώνονταν» από τις αρμόδιες, όπως λέμε, αρχές ήταν οι αντίπαλοι των
νικητών. Με δυο λόγια: όσοι πολίτες δεν ήταν αδιαμφισβήτητα γνωστοί ως
«εθνικόφρονες», για τους οποίους δηλαδή δεν υπήρχε η παραμικρή υποψία ή
πληροφορία ότι ήταν μέλη κομμουνιστικού, αριστερού, φιλελεύθερου ή κεντρώου
κόμματος ή ότι είχαν εκστομίσει έστω και μια λέξη συμπάθειας για κάποιο απ’
αυτά και ούτε κάποιος συγγενής τους διέθετε τα παραπάνω χαρακτηριστικά, όλοι
αυτοί λοιπόν αποκτούσαν «φάκελο»· ένα ντοσιέ δηλαδή στο οποίο τοποθετούνταν
γραπτώς κάθε πληροφορία. Έπινε καφέ, για παράδειγμα, με τον τρίτο ξάδερφο της
γυναίκας τού τάδε κομμουνιστή· ή ο πατέρας του στις προηγούμενες εκλογές
«ψήφισε υπέρ αντεθνικού κόμματος (Ένωσις Κέντρου)».

Να «έχει φάκελο» κάποιος, δηλαδή πάνω από μισό εκατομμύριο πολίτες – ποτέ δεν
θα μάθουμε τον ακριβή αριθμό, γιατί κάποιοι σοφοί πολιτικοί, δεξιοί, αριστεροί
και αριστεροδέξιοι, από κοινού αποφάσισαν και έκαψαν πολλούς φακέλους, έκαψαν
πηγές της Ιστορίας δηλαδή – σήμαινε ότι δεν θα μπορούσε να εργαστεί πουθενά
στο Δημόσιο, στενότερο και ευρύτερο· ούτε, βέβαια, θα μπορούσε να ησυχάσει από
παρακολουθήσεις, κλήσεις στο Αστυνομικό Τμήμα και ανάλογη πάχυνση του
«φακέλου» του. Και, αν σε κάποια στιγμή «αποχαρακτηριζόταν» από τους
χαρακτηρισμούς του κομμουνιστή, «επικίνδυνου», «συμπαθούντος» ή «συνοδοιπόρου»
και τότε απαλλασσόταν μόνον από τα άλλα, όχι από την απαγόρευση να εργαστεί
στο Δημόσιο· ο «αποχαρακτηρισμένος» καθηγητής της Μέσης Εκπαίδευσης, για
παράδειγμα, μπορούσε να εργαστεί σε ιδιωτικό σχολείο, όχι σε δημόσιο. Ο
αποχαρακτηρισμός γινόταν μόνον αν ο πολίτης δεν είχε χαρακτηριστεί ως
«επικίνδυνος» κομμουνιστής ο ίδιος και μόνον αν είχε υπογράψει τη διαβόητη
«δήλωση» με την οποία «αποκήρυττε μετά βδελυγμίας τον κομμουνισμόν και τα
παραφυάδας αυτού» και διέθετε «μέσον».

H ταλαιπωρία των ανθρώπων αυτών ήταν μεγάλη, ζούσαν σε κλίμα ανασφάλειας και
γίνονταν συχνά αντικείμενα άσκησης βίας. Εγώ όμως, θέλω σήμερα να επιμείνω
περισσότερο σε μια άλλη βία, που ήταν άμεση συνέπεια του «φακελώματος» και των
εξίσου διαβόητων «πιστοποιητικών κοινωνικών φρονημάτων». Το «πιστοποιητικό
κοινωνικών φρονημάτων» ήταν το πλέον απαραίτητο τεκμήριο προκειμένου να
εργαστεί κανείς ως έμμισθος· οπουδήποτε. Όσοι δεν μπορούσαν να το
προσκομίσουν, αυτοί οι πάνω από μισό εκατομμύριο πολίτες εξαναγκάστηκαν να
εργαστούν στον τριτογενή τομέα της οικονομίας – υπηρεσίες, εμπόριο,
μικροπαραγωγή -, ο οποίος αναπτυσσόταν ραγδαία, εξαιτίας και της εσωτερικής
και εν πολλοίς για τους ίδιους λόγους μετανάστευσης προς τα αστικά κέντρα.
Πρόκειται για βίαιη αλλαγή, αν όχι ανατροπή, των κοινωνικών σχέσεων. Όλοι
αυτοί οι άνθρωποι που εξαναγκάζονταν να ενταχθούν στον τριτογενή τομέα της
οικονομίας, ανεξάρτητα από την προηγούμενη επαγγελματική τους κατάσταση ή από
σπουδές και ειδικεύσεις, διεύρυναν γρήγορα και σε μεγάλη έκταση το μικροαστικό
στρώμα της κοινωνίας· καθώς μάλιστα το συγκεκριμένο μέτρο συνοδεύτηκε από την
πολιτική ώθησης προς τη μικροϊδιοκτησία, κυρίως κατοικίας στο μεγάλο αστικό
κέντρο, διαμορφωνόταν ένας αφύσικα ευρύς και ισχυρός μικροαστισμός με νέες
νοοτροπίες και συμπεριφορές, με νέα δηλαδή ιδεολογία, στην οποία βασίστηκε
έκτοτε όλος ο συσχετισμός του πολιτικού συστήματος. Έχουμε να κάνουμε με
«φακέλωμα» που οδήγησε σε αναδιάταξη των κοινωνικών δυνάμεων· το τωρινό
«φακέλωμα» θα οδηγήσει στο ίδιο αποτέλεσμα; Το βέβαιο είναι ότι οδηγεί σε
αναδιάταξη των συσχετισμών στην Ευρώπη και την Αμερική· σε εθνικό επίπεδο ίσως
οι επιπτώσεις αποδειχτούν οδυνηρές.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών,
διευθυντής των «Αρχείων Πρωθυπουργού».