Όλα αλλάζουν στις οικονομίες

H δημιουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τη βοήθεια και των κεφαλαίων του Σχεδίου
Μάρσαλ ήταν το επίτευγμα της εικοσιπενταετίας που ακολούθησε τον B’ Παγκόσμιο
Πόλεμο. Ηγέτες της Ευρώπης ήταν τότε η Γαλλία, η Γερμανία και το Βέλγιο με την
Ολλανδία, ενώ ακολούθησαν η Ισπανία και η Ιταλία, οι οποίες εκείνη την εποχή
γνώριζαν μεγάλη ανάπτυξη. Ήταν θετική εξέλιξη για τις χώρες αυτές, αλλά και
για την Αμερική όπου οι ρυθμοί ανάπτυξης ήταν χαμηλότεροι.

H οικονομική ιστορία είναι σαν έργο με πολλές πράξεις. Οι παράγοντες που
αρχικά δημιούργησαν ανάπτυξη στην Ευρώπη -η επιτυχημένη μίμηση προηγμένων
τεχνολογιών, στις οποίες απέκτησε πρόσβαση το εργατικό δυναμικό -στη συνέχεια
βοήθησαν και την Ιαπωνία να επιτύχει θαυμαστή ανάπτυξη. Όταν ένα πρότυπο είναι
επιτυχημένο, είναι αναμενόμενο να εξαπλωθεί σε διάφορα μέρη του κόσμου. H
Ταϊβάν, το Χονγκ Κονγκ, η Σιγκαπούρη και η Βόρεια Κορέα ωφελήθηκαν από το
παράδειγμα της Ιαπωνίας, που βάσισε την ανάπτυξή της στην αύξηση των εξαγωγών.
Γιατί όμως την περίοδο 1947-1985 έμειναν τόσο πίσω η Ινδία και η Κίνα; H
απάντηση είναι ότι αυτό οφείλεται μάλλον σε ιδεολογικούς και πολιτικούς
παράγοντες παρά σε οικονομικούς.

Απερισκεψίες

Μετά τη διεύρυνση της E.E., το ερώτημα που πλανάται πάνω από τη Δυτική Ευρώπη είναι αν τα νέα μέλη -η Πολωνία, η Ουγγαρία και οι χώρες της Βαλτικής -θα πυροδοτήσουν μια τάση μεταφοράς παραγωγικών δραστηριοτήτων προς τα ανατολικά

Δεκάδες οικονομολόγοι φίλοι μου στη Βρετανία και τις ΗΠΑ επισκέφθηκαν το Νέο
Δελχί για να προσφέρουν συμβουλές στην Ινδία, όταν κέρδισε την ανεξαρτησία της
από τη Βρετανία. Οι συμβουλές αυτές όμως δεν εισακούστηκαν, επειδή επικράτησαν
άλλες οικονομικές πολιτικές με τις ευλογίες του Ινδού πρωθυπουργού Jawaharlal
Nehru και του γιατρού συμβούλου του Mahalanobis. Αυτό, πιθανότατα, έκανε τη
χώρα να χάσει 40 χρόνια ανάπτυξης.

Οι απερισκεψίες του προέδρου Μάο στην Κίνα προκάλεσαν τον θάνατο εκατομμυρίων
ανθρώπων. Επίσης, οδήγησαν σε περίεργες πολιτικές με έμφαση στην παραγωγή
χάλυβα, ενώ οι ανακοινώσεις της κινεζικής κυβέρνησης ότι οι ρυθμοί ανάπτυξης
ήταν διψήφιοι δεν έπειθαν κανέναν, ούτε στη χώρα ούτε στο εξωτερικό. Όταν ο
Μάο πέθανε, οι διάδοχοί του υποστήριξαν το μοντέλο της οικονομίας της αγοράς
που επικρατούσε στη ζώνη του Ειρηνικού.

Τι φαίνεται στον ορίζοντα

H Ευρώπη και η Αμερική μπορούν να είναι βέβαιες ότι στο μέλλον η Κίνα και η
Ινδία θα αποτελέσουν μεγάλους «παίκτες» στην παγκόσμια οικονομία, μόνο και
μόνο επειδή έχουν από ένα δισεκατομμύριο εκπαιδευμένους εργάτες. Στον
βραχυπρόθεσμο ορίζοντα, τα βασικά χαρακτηριστικά αναμένεται να είναι τα
ακόλουθα:

1. Οι πραγματικοί ρυθμοί της παγκόσμιας ανάπτυξης θα παρουσιάζουν
διαφοροποιήσεις. H Ευρωπαϊκή Ένωση -ιδίως η Γερμανία, η Γαλλία και η Ιταλία
-θα παρουσιάσουν ανάπτυξη χαμηλότερη από εκείνη των ΗΠΑ, που αναμένεται να
διαμορφωθεί σε 3% – 4%.

2. Το ερώτημα που πλανάται πάνω από τη Δυτική Ευρώπη, είναι: Θα πυροδοτήσουν
τα νέα μέλη της E.E. -η Πολωνία, η Ουγγαρία και οι χώρες της Βαλτικής -μια
τάση μεταφοράς παραγωγικών δραστηριοτήτων προς τα ανατολικά; Και αν συμβεί
αυτό, θα καταφέρουν να επωφεληθούν από την εξέλιξη αυτή όλες οι χώρες; Μια
ταχύτερη παγκοσμιοποίηση της οικονομίας θα επιδεινώσει κοινωνικά προβλήματα,
όπως μεγαλύτερη ανισότητα μεταξύ φτωχών και πλουσίων και εθνικιστικές
συγκρούσεις μεταξύ μεταναστών και μόνιμων κατοίκων;

3. Δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι οι βραχυχρόνιες προοπτικές των ΗΠΑ θα είναι
θετικές. Ο πρόεδρος Μπους πιθανότατα θα έχει πάρει σύνταξη και θα είναι στο
ράντσο του στο Τέξας προτού τα καταστροφικά ελλείμματα στον προϋπολογισμό
αυξήσουν τα χρέη των Αμερικανών σε ξένους τόσο πολύ, ώστε να δημιουργηθούν οι
προϋποθέσεις για να υποχωρήσει σημαντικά το δολάριο.

Οικονομική κατάρρευση

Όταν -και αν -οι ξένοι αποφασίσουν να εγκαταλείψουν το δολάριο, οι ψύχραιμοι
Αμερικανοί θα προσπαθήσουν να κάνουν το ίδιο. Κάποια στιγμή, το Κογκρέσο, η
Κεντρική Τράπεζα των ΗΠΑ και το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών θα
προσπαθήσουν απελπισμένα να βάλουν φρένο στη φυγή των κεφαλαίων αυτών, κάτι
που δεν φαίνεται να συνάδει με τις σημερινές ρητορείες περί παγκοσμιοποίησης
και ελεύθερου εμπορίου. Κατά τη διάρκεια μιας τέτοιας συναλλαγματικής κρίσης,
το πιο πιθανό είναι ότι θα υπάρξει οικονομική κατάρρευση σε ολόκληρο τον
πλανήτη. Αυτό δεν θα σημάνει το τέλος του πολιτισμού όπως τον γνωρίζουμε, αλλά
θα επιδεινώσει τα προβλήματα μετά το 2020, όταν οι παλαιότερες γενιές θα
αρχίσουν να συνταξιοδοτούνται μαζικά.

Τίποτε δεν είναι αδύνατον στα οικονομικά. H συνεχιζόμενη πρόοδος στην επιστήμη
και την τεχνολογία θα μπορούσε να αντισταθμίσει τα αποτελέσματα λανθασμένων
πολιτικών. Θα βοηθούσε πολύ να εγκαταλειφθούν οι προσπάθειες των Αμερικανών να
κάνουμε όλο τον κόσμο να υιοθετήσει τη δική μας έννοια της δημοκρατίας και του
καπιταλισμού. Κάτι που, έτσι κι αλλιώς, είναι πάνω από τις δυνάμεις μας.

Το κόστος μεγαλώνει

Οι Αμερικανοί, που αποτελούν μόλις 5% του παγκόσμιου πληθυσμού, είναι τυχεροί
επειδή κατέχουν το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πλούτου. Αυτό βάζει φρένο στην
προσπάθεια των ΗΠΑ να επιβάλει με τη βία έναν συγκεκριμένο τρόπο ζωής στο
Ιράκ, το Αφγανιστάν, το Ιράν, τη Συρία και τη Βόρειο Κορέα. Ο εναέριος
βομβαρδισμός με τη χρήση υψηλής τεχνολογίας μπορεί να εξοντώσει τυράννους σε
ξένες χώρες, αλλά το κόστος της άμυνας έναντι των ανταρτών μεγαλώνει
επικίνδυνα, καθώς η τεχνολογία τούς επιτρέπει να έχουν πρόσβαση σε φθηνά όπλα
και βόμβες.

Οι ΗΠΑ κέρδισαν την ανεξαρτησία τους από τη Βρετανία επειδή οι Βρετανοί
κουράστηκαν να πολεμούν τους Αμερικανούς. Για τους ίδιους λόγους οι Γάλλοι και
οι Αμερικανοί έπαψαν να πολεμούν τους Βιετναμέζους. Οι μικροί Καίσαρες που
κατοικούν στην Ουάσιγκτον, δεν πρέπει να ξεχνούν αυτά τα μαθήματα της ζωής.

© Tribune Media Services

Ο Paul Samuelson είναι καθηγητής Οικονομίας στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας
της Μασαχουσέτης (MIT) και κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ: ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ