Δρόμοι

Ο Καρλ Μαρξ…

… είναι ο φιλόσοφος που εκτιμούν περισσότερο από όλους τους άλλους οι
Βρετανοί. Όχι, δεν πρόκειται για παλιά σοβιετική προπαγάνδα. Αυτό δήλωσαν οι
ακροατές του Radio-4 σε δημοσκόπηση που έκανε ο σταθμός. Ο βετεράνος μαρξιστής
ιστορικός Έρικ Χόμπσμπον γνωρίζει καλά τον λόγο. «Το Κομμουνιστικό Μανιφέστο»,
γράφει, «περιέχει μια εκπληκτική πρόβλεψη για τη φύση και τις συνέπειες της
παγκοσμιοποίησης». Άραγε αυτό θα πρέπει να μας εκπλήττει;

Αν μιλάμε…

… ακόμη σήμερα γι’ αυτόν τον φιλόσοφο, λέει ο Μαρκ Σέντον στην εφημερίδα
«Γκάρντιαν», είναι επειδή κατάλαβε πως ο σύγχρονος καπιταλισμός θα έκανε ακόμη
πιο βαθύ το χάσμα ανάμεσα στους πλούσιους και τους φτωχούς και επειδή διέβλεπε
πως, αν αυτό το σύστημα αφηνόταν στους δικούς του μηχανισμούς, θα οδηγούσε σε
μονοπώλια και σε εκμετάλλευση. Ο ταλιμπανισμός των αγορών έχει πια
αντικαταστήσει τον μαρξισμό και τις πολλές εκδοχές του στη Δύση, όπως άλλωστε
και στην Ανατολή. Ο εθνικισμός και ο θρησκευτικός φανατισμός ανοίγουν ένα
επικίνδυνο κενό. Μερικές φορές διαβάζουμε τις εφημερίδες και νιώθουμε σαν να
μην περάσαμε ποτέ από τον Διαφωτισμό, από την Αναγέννηση. Ο Μαρξ προκάλεσε κι
αυτός κάμποσο τρόμο. Πολλοί τράπηκαν σε φυγή. Ακόμη και η πιο «ελαφριά» εκδοχή
του μαρξισμού, η σοσιαλδημοκρατική, χάθηκε και αυτή.

H πτώση…

… του κομμουνισμού μπορεί να «σκότωσε» τον μαρξισμό ως πολιτικό πρόταγμα,
όμως, η υποχώρηση της σοσιαλδημοκρατίας αναβίωσε τη μαρξική ανάλυση του
καπιταλισμού. H συμβατική άποψη «είδε» την αποσύνθεση του κεντρικού σχεδιασμού
σαν θρίαμβο του καπιταλισμού. Λίγοι αντιλήφθηκαν ότι η μεγαλύτερη επίπτωση
ενός τέτοιου κοσμοϊστορικού γεγονότος θα ήταν η επιτάχυνση αλλαγών που
ωρίμαζαν για δεκαετίες στον δυτικό καπιταλισμό. Και ακόμη λιγότεροι προέβλεψαν
ότι οι οικονομίες της ελεύθερης αγοράς που αναδύθηκαν θα είχαν πολλά κοινά
χαρακτηριστικά με τον γεμάτο αντιφάσεις, άναρχο καπιταλισμό τον οποίο προείδε
ο Μαρξ και που οι σοσιαλδημοκράτες πίστεψαν ότι είχαν δαμάσει οριστικά. H
δεκαετία του 1990 άρχισε με τη μαζική καταστροφή όλων εκείνων των ιδεών που
θύμιζαν μαρξισμό. Ήταν η «μεταμοντέρνα» εποχή: υποτίθεται ότι δεν
χρειαζόμασταν μεγάλες ιδέες. Στο τέλος της δεκαετίας, βρισκόμαστε στη μέση
μιας δυναμικής παγκόσμιας κοινωνίας, που αναταράσσεται από οικονομικές
ανακατατάξεις, απώλειες θέσεων εργασίας, που μπροστά τους ο άνθρωπος στέκεται
με δέος – ακριβώς όπως είχε προβλέψει ο Μαρξ. Άραγε επιστρέφει ο φιλόσοφος σαν
βιβλικός προφήτης;

H μητέρα…

… του Μαρξ συχνά ερχόταν σε απόγνωση. «Αχ, πόσο καλύτερα θα ήταν αν, αντί να
γράφεις για το Κεφάλαιο, να έβγαζες κι εσύ λίγο από αυτό». Ο πλούσιος φίλος
του, ο Φρίντριχ Ένγκελς, που τον συντηρούσε οικονομικά, ίσως να συμφωνούσε
μαζί της. Αλλά ήξερε πως ο Καρλ Μαρξ δεν θα άφηνε πίσω του τίποτε άλλο εκτός
από μια πλούσια πνευματική κληρονομιά.