Eυημερούν μόνον οι αριθμοί

H παγκόσμια οικονομία φέτος φαίνεται ότι έχει μπει σε τροχιά ανάπτυξης.
Μπορούμε όμως να πούμε ότι διανύουμε περίοδο όπου έχουμε αφήσει πίσω μας τα
περισσότερα προβλήματα και είμαστε ευτυχισμένοι;

H «ευτυχία» αυτή δεν είναι εύκολο να μετρηθεί. Όπως είπε και ο Όσκαρ Γουάιλντ,
«οι οικονομολόγοι ξέρουν τις τιμές για οτιδήποτε, αλλά για την αξία τους
τίποτε».

Οι περισσότεροι αναγνώστες θα επιβεβαιώσουν ότι το ετήσιο εισόδημά τους είναι
μεγαλύτερο από αυτό των γονιών τους. Όμως εάν καθήσουν και το σκεφτούν καλά,
μπορούν να πουν με σιγουριά ότι η μητέρα τους και ο πατέρας τους και οι
παππούδες τους ζούσαν λιγότερο ευτυχισμένοι;

Τα αναμενόμενα

Σήμερα υπάρχει ολόκληρος στρατός από κοινωνιολόγους, οικονομολόγους και
φιλόσοφους που αναφέρουν τι τους λένε οι άνθρωποι για την προσωπική τους
ευτυχία.

Στην Αφρική που μαστίζεται από πολέμους, δικτατορίες και ασθένειες,
περιμένουμε οι άνθρωποι να μας πουν ότι ζουν μέσα στη δυστυχία. Δεν υπάρχει
καμία έκπληξη εδώ. Με τον ίδιο τρόπο, όταν η Γιουγκοσλαβία, η Βόρειος Ιρλανδία
και το Αφγανιστάν βρίσκονται σε αναταραχή, περιμένουμε το κατά κεφαλήν
εισόδημα να μειωθεί. Την ίδια στιγμή, οι κοινωνιολόγοι και οι ψυχίατροι θα
καταγράψουν ότι επικρατεί δυστυχία λόγω της κατάστασης αυτής.

Στα πλούσια προάστια των πόλεων της Αμερικής, της Βρετανίας και της Γαλλίας τα
πράγματα είναι αλλιώς. Εκεί «επαναστάτες χωρίς αιτία» συχνά ζουν απελπισμένες
ζωές. Ο αριθμός των αυτοκτονιών και των ατόμων που κάνουν χρήση ναρκωτικών
επιβεβαιώνουν την τάση αυτή.

Δημιουργική καταστροφή

Οι προηγμένες τεχνολογίες ευνοούν την ταχεία ανάπτυξη. Από την άλλη, όμως, χάνεται η ασφάλεια των θέσεων εργασίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, οι χιλιάδες απολύσεις στην Τζένεραλ Μότορς και στη θυγατρική της στη Γερμανία Όπελ

Ως μακροοικονομολόγος, επικεντρώνομαι σε αυτό που ο Φρόυντ ονομάζει
«Πολιτισμός, πηγή δυστυχίας». Μια από τις βασικές αιτίες της δυστυχίας αυτής
είναι η διαδικασία της παγκοσμιοποίησης.

H εξάπλωση του συστήματος της αγοράς σε όλο τον κόσμο επιδείνωσε αυτό που ο
Joseph Schumpeter ονομάζει δημιουργική καταστροφή του καπιταλισμού. Όταν η
Ιαπωνία ή η Κίνα ή η Ινδία εισάγουν προηγμένες τεχνολογίες από την Αμερική, τη
Γαλλία ή τη Γερμανία, η ασφάλεια των θέσεων εργασίας στις χώρες αυτές αρχίζει
να χάνεται.

H ευτυχία που προέρχεται από την ταχεία ανάπτυξη αναπτυσσόμενων οικονομιών
προκαλεί νέες αβεβαιότητες σε περιοχές που μέχρι σήμερα παραμένουν
ευκατάστατες. Για 4.000 χρόνια η αδράνεια της συνήθειας συχνά μείωνε τις
επιπτώσεις της τεχνολογικής προόδου.

Αγορές και… συναίσθημα

Σε σημαντικό βαθμό όλα άλλαξαν όταν οι κοινωνίες αποφάσισαν να αρχίσουν να
εξαρτώνται όλο και περισσότερο από την οικονομία της αγοράς και τον μηχανισμό
της προσφοράς και της ζήτησης. Οι αγορές δεν έχουν νοημοσύνη ούτε καρδιά. «Τι
κάνατε για μένα πρόσφατα;» ρωτάει ο διευθύνων σύμβουλος της Τζένεραλ Μότορς
-και όχι μόνο -που απολύει 25.000 εργαζομένους και μειώνει τα συνταξιοδοτικά
τους δικαιώματα. Ο διευθύνων αυτός σύμβουλος παίρνει διαταγές από εκατομμύρια
αγοραστές αυτοκινήτων που τα εγκατέλειψαν για χάρη των αυτοκινήτων που
κατασκευάζονται στη Ναγκόγια ή τη Στουτγάρδη.

Ο μέσος όρος…

Δεν έχω τίποτε προσωπικό με τον διευθύνοντα σύμβουλο της Τζένεραλ Μότορς! Ένας
διευθύνων σύμβουλος που δεν μπορεί να αντέξει την πίεση θα αντικατασταθεί με
κάποιον που την αντέχει.

Όλη αυτή η προσωπική ανασφάλεια μπορεί να μεταβληθεί στα πλαίσια των μεικτών
οικονομιών που αναπτύχθηκαν με δημοκρατικό τρόπο την εποχή μετά το Νιου Ντιλ
από το 1945 έως το 1980. Πράγματι, στις σοσιαλδημοκρατικές κοινωνίες της
Σκανδιναβίας, η επιθυμία να εφαρμοστεί προοδευτική φορολογία και πολιτικές για
τις δημόσιες δαπάνες με στόχο τη μείωση των ανισοτήτων στην κατανομή του
πλούτου οδήγησε σε δύο διαφορετικά αποτελέσματα:

Πρώτον: Οι υψηλότατοι ανώτατοι συντελεστές φορολόγησης άρχισαν να
αποθαρρύνουν τους πολίτες όσον αφορά την προσπάθεια για αύξηση του εισοδήματός
τους.

Δεύτερον: Οι διόλου ευτυχισμένοι κάτοικοι της Βόρειας Ευρώπης του 19ου
αιώνα, που δεν μπορούσαν να χαρούν τον καλοκαιρινό ήλιο και οδηγήθηκαν στον
αλκοολισμό, εξελίχτηκαν τον 20ό αιώνα και απέκτησαν προσωπική ευτυχία,
ποιότητα και διάρκεια ζωής.

Είναι πραγματικά δύσκολο να ανακαλύψουμε και να ορίσουμε τον χρυσό μέσον όρο
του Αριστοτέλη. Την απόκτηση δηλαδή της ευτυχίας και τη σταθερότητα του να ζει
κανείς μέσα στην ευτυχία αυτή.

Το μέλλον της E.E.

Όλα αυτά δεν είναι αρχαία ακαδημαϊκή ιστορία. Τα οικονομικά προβλήματα που
αντιμετωπίζουν χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπως η Γερμανία, η Ιταλία και η
Γαλλία -σε σχέση με την οικονομική κατάσταση στη Φινλανδία, την Ισπανία, την
Ιρλανδία ή την Αμερική -απειλούν το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ας σκεφτούμε για παράδειγμα την Ιταλία. Στη χώρα υπάρχει ένας πυρήνας
αντίδρασης σαν αυτόν που υπάρχει στη Γαλλία και την Ολλανδία και οδήγησε στο
«Όχι» για το Ευρωσύνταγμα. Εάν ψήφιζαν αύριο οι Ιταλοί πιθανότατα θα έλεγαν κι
αυτοί «Όχι» στο νέο Ευρωσύνταγμα. Και για αυτό δεν φταίει το Σύνταγμα. Το
«Όχι» αυτό θα αντικατόπτριζε τους υψηλούς ρυθμούς ανεργίας, που λόγω του ευρώ
δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν (όπως αντιμετωπίζονταν παλαιότερα) με υποτίμηση
της λιρέτας. Δεν υπάρχει πια λιρέτα για να υποτιμηθεί.

Σίγουρα ο κόσμος θα μπορούσε να γίνει πιο ευτυχισμένος. Όμως θα ήταν αφελές να
πιστεύουμε ότι το γεωπολιτικό μας σύστημα κινείται προς την κατεύθυνση αυτή.

© Tribune Media Services

Ο Paul Samuelson είναι καθηγητής Οικονομίας στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας
της Μασαχουσέτης (MIT) και κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ: ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ