TPITH AΠOΨH Σιωπηλή δημοκρατία, θορυβώδη μέσα

H πολιτική είναι αδιαχώριστη από τα μέσα ενημέρωσης και άλλωστε η ιστορία της
σύγχρονης δημοκρατίας είναι συχνά η ιστορία των μεταξύ τους σχέσεων. Το
πρόβλημα στις μέρες μας είναι ότι ζούμε σε μία περίοδο κατά την οποία δεν
παράγεται ενορατική και λυσιτελής πολιτική, οδηγώντας σε μια «σιωπηλή»
δημοκρατία, ενώ τα μέσα ενημέρωσης θορυβούν επί παντός επιστητού. Στην πράξη,
γινόμαστε μάρτυρες μιας κατάστασης στην οποία:

* Καταγράφεται μια μορφή «ολιγαρχίας» στο πλαίσιο της ελίτ της ελληνικής
πολιτικής σκηνής, όπου ένα σημαντικό μέρος του πολιτικού κόσμου παραμένει,
ηθελημένα ή αθέλητα, εκτός των δομών δημοσιότητας (αλήθεια, πόσους γνωρίζουμε
από τους 300 της Βουλής;)

* Μπορεί να καταγράφεται μεν μια πλούσια ροή πληροφοριών, όχι όμως και
επικοινωνίας που συνδέεται άμεσα με τον δημόσιο διάλογο. Ακόμη και οι
δημοσκοπήσεις συχνά δεν καταγράφουν το γεγονός, αλλά το δημιουργούν,
καθίστανται, όπως έχει υποστηριχθεί, ένα είδος ψευδογεγονότος, με αποτέλεσμα
να μεταθέτουν το κέντρο βάρος του δημόσιου διαλόγου.

* Παράλληλα, η πολιτική εξουσία συχνά ανακοινώνει τις αποφάσεις της χωρίς να
γίνεται έλλογη κριτική αντιπαράθεση και όταν αυτή γίνεται είτε είναι θορυβώδης
είτε δεν γίνεται αντιληπτή στην ευρύτερη κοινωνία. Οι Έλληνες πολιτικοί, ιδίως
όταν βρίσκονται σε κυβερνητικούς θώκους, όταν μιλούν για διάλογο εννοούν
νομοσχέδια υπό κατάθεση.

* Για τους Έλληνες πολιτικούς η παγκοσμιοποίηση θεωρείται δεδομένη, έτσι δεν
αναλύεται ούτε αμφισβητείται. Στην πράξη δεν υπάρχει άλλη στρατηγική εκτός από
το να εξασφαλιστεί ότι συμμετέχουμε στο «παιχνίδι της παγκοσμιοποίησης». Έτσι,
αποτυγχάνουν παταγωδώς να διαχειριστούν ακόμη και τα προβλήματα της
καθημερινότητας.

* H διαμεσολάβηση είναι πανίσχυρη και τα μέσα ενημέρωσης είναι σε θέση να
αλλάζουν την κατεύθυνση και την εστίαση της πολιτικής ατζέντας. Ο ρόλος της
ψυχαγωγίας, συμπεριλαμβανομένου του φαινομένου της σκανδαλοθηρίας, είναι ένας
ισχυρός παράγοντας στο νέο ήθος της δημοσιογραφίας.

* H δημόσια σφαίρα, όπου με ορθολογικό τρόπο αντιπαρατίθενται τα επιχειρήματα
για τις ανάγκες της δημοκρατίας, παραμένει ένας χώρος απόμακρος και ιδανικός.
Ακόμη και οι δημοσκοπήσεις φαίνεται σε τελική ανάλυση να αφορούν τις πολιτικές
ελίτ, αφού στην πράξη είναι μια τακτική των κυβερνώντων να εξετάζουν την
καμπύλη δημοτικότητάς τους, όπως οι τηλεπαρουσιαστές των δελτίων ειδήσεων την
καμπύλη τηλεθέασής τους.

* Τα μέσα ενημέρωσης, ιδίως τα ηλεκτρονικά, αρέσκονται συχνά στον θόρυβο που
δημιουργούν παρά αναλύουν τα δρώμενα και τις συνέπειές τους. Οι δημοσκοπήσεις
που σε εβδομαδιαία πλέον βάση δημοσιεύονται τείνουν να παρουσιάζονται ότι
έχουν αξία αλήθειας και έτσι το «δυνητικό» να εκλαμβάνεται ως «γεγονός».

Πρέπει, λοιπόν, να καταλάβουμε αυτό που ξεχωρίζει την πολιτική επικοινωνία από
όλα τα επικοινωνιακά φαινόμενα που περιβάλλουν σήμερα την πολιτική. H πολιτική
δεν είναι η δημόσια επικοινωνία. Δεν είναι ούτε η «μεσοποίηση» της, παρ’ όλο
που αυτή η «μεσοποίηση» παίζει σημαντικό ρόλο. Δεν είναι ούτε συνώνυμη του
πολιτικού μάρκετινγκ. Υπό αυτήν την έννοια η διακυβέρνηση χάνει την
αποτελεσματικότητά της, κοντολογίς παύει να είναι πολιτική.

Αποτέλεσμα όλων αυτών είναι η δημοκρατία να παραμένει σιωπηλή, η
πολιτική επικοινωνία να έχει εισέλθει σε μία περίοδο έντονης κρίσης, αφού
όλο και μικρότερο μέρος της πολιτικής επικοινωνίας υπηρετεί τους πολίτες,
εξαιτίας της δεσπόζουσας παρουσίασης της πολιτικής ως παιγνίου, της
ανακολουθίας των προεκλογικών υποσχέσεων με τις μετεκλογικές κυβερνητικές
δράσεις και πολιτικές.

Οι πολίτες δε εκφράζουν όλο και συχνότερα έντονο κυνισμό και αδιαφορία για
τους πολιτικούς και την πολιτική. Το προϊόν είναι μειωτικό, απλουστευμένο, και
σε πολλές περιπτώσεις, άδικο, αλλά συνδέεται με ένα στερεότυπο του πολιτικού
ως κάποιου που είναι ανειλικρινής και ενδιαφέρεται μόνο για την εξουσία και
την προσωπική του ανέλιξη και όχι για τα προβλήματα των απλών ανθρώπων (το
πρόσφατο παράδειγμα με το βουλευτικό επίδομα έχει ενδεχομένως συμβάλει σε
αυτήν την τάση). Δύο ή τρεις δεκαετίες πριν, μόνο ένα μικρό τμήμα του
εκλογικού σώματος υπέφερε από «πολιτική αποξένωση». Σήμερα αυτή η αποξένωση
απειλεί να γίνει ο κανόνας παρά η εξαίρεση. Ενδεχομένως, αυτός είναι και ένας
λόγος, γιατί τελικά οι τηλεθεατές προτιμούν τα σύντομα σχόλια ή την πολιτική
σύγκρουση μεταξύ των πολιτικών ηγετών αντί των πιο μακροχρόνιων
αντιπαραθέσεων.

Από την άλλη πλευρά, ο λόγος των MME γίνεται όλο και πιο θορυβώδης και
εντυπωσιακός παρά κριτικός και αναλυτικός. Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει: εάν
τα μέσα ενημέρωσης είναι ένας αληθινός ή ακόμη και παραμορφωτικός καθρέφτης
της κοινωνίας τους, σε ποιο βαθμό η αναδυόμενη απουσία αναλυτικού διαλόγου
είναι αποκλειστικό ελάττωμα των μέσων;

O Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
MME του Πανεπιστημίου Αθηνών