Eνστάσεις

H ΛΕΞΗ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ: Βραχιόλια. Ο Άρμστρονγκ αφού κέρδισε ποδηλατικούς γύρους
στη Γαλλία ανακάλυψε ότι το (ακόμη) πάμφθηνο καουτσούκ ίσως είναι πολύ πιο
αποτελεσματικό. Μπίνγκο… Πριν από 95 χρόνια ο Φρόυντ δημοσίευε την εκτίμησή
του για τα απωθημένα του Ντα Βίντσι με αφορμή τη Μόνα Λίζα. H δημιουργία των
συμβόλων είναι πολύπλοκη. Αλλά τα σύμβολα είναι πάντα απλά…

H Μόνα Λίζα και το βραχιόλι

ΣΤΙΣ 21 Αυγούστου 1911 δημιουργήθηκαν δύο νέα σύμβολα. H Μόνα Λίζα και η
λευκή καμπαρτίνα. Ήταν πρωί Δευτέρας στο Λούβρο όταν εκλάπη ο πίνακας του Ντα
Βίντσι. Ο κλέφτης φορούσε λευκή καμπαρτίνα. Μέχρι τότε η Μόνα Λίζα δεν ήταν το
ύψιστο καλλιτεχνικό έμβλημα – σημειώνει ο κορυφαίος ψυχαναλυτής Darian Leader.
Αντίθετα, προκρίνονταν η Φορναρίνα του Ραφαήλ και η Μαντόνα στην Καπέλα
Σιξτίνα. H Μόνα Λίζα έπρεπε να κλαπεί για να γίνει σύμβολο. Έκτοτε και η λευκή
καμπαρντίνα έγινε επίσης σύμβολο, αλλά των διωκτών ή καλύτερα αυτών που θα την
ανακάλυπταν εκ νέου, των Κλουζό της γαλλικής αστυνομίας.

H ιστορία των συμβόλων είναι τόσο παλιά όσο και του ανθρώπου. Από τη γλώσσα
μέχρι το χαρτονόμισμα και από το κόκκινο φουλάρι της Γαλλικής Επανάστασης
μέχρι τις κονκάρδες του Τσε και της ειρήνης. Και από τα μίνι της δεκαετίας του
’70 μέχρι και… Μήπως μέχρι και τα βραχιόλια της ζωής και της διαμαρτυρίας;
Του πλέον πρόσφατου συμβόλου, που εδώ και δύο χρόνια ισοπεδώνει σύνορα, ενώνει
τη μόδα με τη διαμαρτυρία και την αλληλεγγύη και φοριέται με την ίδια ευκολία
στο Λονδίνο και το Καράκας και στο Κολωνάκι και το Πέραμα…

Ο Λανς Άρμστρονγκ, ο ποδηλάτης που ξεκίνησε την ιστορία αυτή με το κίτρινο
βραχιόλι κατά του καρκίνου, γρήγορα βρήκε μιμητές (αλλά και «παραποιητές»).
Περισσότερα απο 50.000.000 χέρια φέρουν σήμερα σύμβολα για το AIDS, τον
καρκίνο, τον παιδικό καρκίνο, τον καρκίνο του μαστού και – λιγότερο – για τη
φτώχεια, τον ρατσισμό και την προστασία του περιβάλλοντος. Εκτιμάται – σ’ έναν
κόσμο όλο πιο δύσκολο στις μετρήσεις – ότι στην Ελλάδα περίπου 6.000 πολίτες
όλων των ηλικιών, κυρίως όμως μεταξύ 20 και 45, έχουν επιλέξει περισσότερο το
κίτρινο και λιγότερο το «ασπρόμαυρο» βραχιόλι. Ίσως επειδή η ιστορία του
Άρμστρονγκ συγκίνησε περισσότερο. Και τα δύο διακινήθηκαν και από τη NIKE, με
κορυφαία στιγμή τους Ολυμπιακούς της Αθήνας. Αλλά η εταιρεία βρέθηκε ακάλυπτη
σε σκάνδαλα εκμετάλλευσης παιδιών (ανήλικοι εργάτες) στην Ασία.

Το σύμβολο «βραχιόλι» διακινείται…

… κυρίως μέσω του Ίντερνετ, αφού είναι δύσκολη η πιστοποίησή του. Μια βόλτα
στα περίπτερα γύρω από το Μοναστηράκι ή την Ομόνοια αρκεί. Θα συναντήσει
κανείς πανδαισία χρωμάτων και μηνυμάτων – μερικά και σε κακά αγγλικά. Το
Ίντερνετ δεν θα μπορούσε παρά να είναι ο χώρος της νέας τάσης γιατί τα
συγκεκριμένα μηνύματα δεν βλέπουν σύνορα παρά μόνο ανθρώπους. Το 70% από τα
έσοδα στηρίζουν τη δράση μη κυβερνητικών οργανώσεων, αλλά οι τιμές εκτός
Ίντερενετ δεν είναι παντού οι ίδιες. Έτσι το κίτρινο βραχιόλι κοστίζει ένα
δολάριο στις ΗΠΑ, μία λίρα στο Λονδίνο και δύο ευρώ στο Παρίσι. Κατά έναν
περίεργο τρόπο υποδηλώνουν ό,τι και η κλοπή της Μόνα Λίζα: την εμπειρία από
την απώλεια. Και όπως όλα τα σύμβολα φροντίζουν να περιορίσουν την
πολυπλοκότητα του κόσμου. Τα συγκεκριμένα σύμβολα φροντίζουν και κάτι ακόμα:
ενοποιούν την εμπειρία. H ατομική ενοποιείται με την εμπειρία του άλλου,
σήμερα που μία στις τρεις οικογένειες στην Ελλάδα ξέρει καλά τον καρκίνο. Και
πολλοί – πιο έμμεσα έστω – είναι γνώστες από το Ίντερνετ και τα μέσα
ενημέρωσης για το πολύχρονο διατροφικό αδιέξοδο στην Αφρική. Δεν είναι άλλωστε
τυχαίο ότι το άσπρο βραχιόλι κατά της φτώχειας ήταν (ένα) αποτέλεσμα της
συνάντησης του Μαντέλα με τον Μπόνο.

Οι «άσπροι» είναι μέλη μιας ομάδας, όπως είναι οι «κίτρινοι» ή οι
«ασπρόμαυροι»… Είναι όντως;

Πριν από λίγες ημέρες σε εφοπλιστικό γάμο…

… σε νησί του Αιγαίου, στους προσκεκλημένους μοιράστηκαν γαλάζια βραχιόλια
με τα ονόματα των νεόνυμφων (ήταν τουλάχιστον δωρεάν). Οι σκεπτικιστές τώρα
δικαιώνονται; Μήπως στρογγυλοκαθόμαστε στη μόδα, αφού με ένα ευρώ
ξεμπερδεύουμε με τα μηνύματα του βραχιολιού;

Ο Θ. Λίποβατς (καθηγητής στο Πάντειο) ξεκαθαρίζει το τοπίο: «Θυμηθείτε το
φιογκάκι για το AIDS. Τα συγκεκριμένα σύμβολα δηλώνουν μία ταυτότητα, είναι
μία διάθεση για στράτευση σε συγκεκριμένους αγώνες. Αλλά αποτελούν και μία
εξέλιξη. Περνούν ως σύμβολα στην κοινωνία που ήδη έχει βιώσει το τέλος των
ιδεολογιών. Και περνούν μέσα από τη μόδα. H μόδα συνάδει με το πνεύμα του
φιλελευθερισμού. Ναι. Μπορεί να εκφραστεί και ως εκδήλωση κοινωνικής
αλληλεγγύης που δεν κοστίζει. Αλλά δεν μπορούμε να είμαστε απόλυτοι, διότι δεν
μπορούμε να ξέρουμε πόσο σε βάθος πάει στον καθένα αυτό το σύμβολο. Χωράει
τελικά πολλών ειδών σημαίες».

Άλλωστε γιατί να απαιτούμε σήμερα από τα βραχιολάκια αυτό που σχεδόν στα
μουλωχτά είχαμε αποδεχθεί π.χ. για τις κονκάρδες του Τσε; Μήπως είχαν το ίδιο
νόημα για τους Κνίτες και τα φρικιά; Και στο κάτω κάτω, πώς αλλιώς ανανεώνεται
η πραγματικότητα αν όχι με την καινοτομία; Επομένως και με τη μόδα;

Ως «διάθεση δήλωσης» αξιολογεί τη νέα τάση η Ξένια Χρυσοχόου (αναπληρώτρια
καθηγήτρια στο Πάντειο): «Είναι η ανάγκη μας να δηλώσουμε τη συμμετοχή μας σε
κάτι. Αλλά και με νέους όρους σε μια νέα εποχή. Δεν είναι ένα πραγματικό
σύμβολο, όπως ήταν το σφυροδρέπανο. Ούτε όπως ήταν μια κομματική σημαία σ’ ένα
μπαλκόνι στις εκλογές του ’80 ως αντίδραση στη φίμωση που είχε ζήσει η
κοινωνία μας μέχρι τότε. Βέβαια, για να περάσουμε στο σύμβολο θα πρέπει ίσως
οι άνθρωποι να έχουν θυσιάσει κάτι γι’ αυτό».

Επομένως να θυσιάσουμε τον φόβο μας, όπως συμβαίνει με τον καρκίνο. H
«παλιαρρώστια» ή η «επάρατος» έχει πλέον όνομα, δεν είναι «στίγμα». Και δεν
είναι τόσο ατομική υπόθεση όπως απέδειξε ο Άρμστρονγκ.

Να θυσιάσουμε ακόμη και την άρνηση. H φτώχεια δεν είναι αναπόφευκτο σύμπτωμα
του πολιτισμού.

Το πρόβλημα προφανώς δεν είναι στα βραχιολάκια. Είναι στη μνήμη, συλλογική και
ατομική…

Info

* Darina Leader «H κλοπή της Μόνα Λίζα», Αθήνα 2005, ΚΕΔΡΟΣ

* Eric Hobsbawm – Terence Ranger «H επινόηση της παράδοσης», Αθήνα
2004, ΘΕΜΕΛΙΟ (ή πώς έγιναν σύμβολα το κιλτ των Σκωτσέζων και η
τραγιάσκα των εργατών)

* Pierre Bourdieu «H διάκριση», Αθήνα 2004, ΠΑΤΑΚΗΣ

* Θάνου Λίποβατς «H ψυχοπαθολογία του πολιτικού», Αθήνα 2000,
ΟΔΥΣΣΕΑΣ

* Will Kymlicka «H πολιτική φιλοσοφία της εποχής μας», Αθήνα 2005,
ΠΟΛΙΣ (ίσως μόνο ο Νίκος Γκιώνης θα τολμούσε τέτοια έκδοση)