TPITH AΠOΨH Kατεβαίνοντας τον Aχέροντα

Σε προηγούμενο σημείωμα («TA NEA», 22/04/2005) είχα ασχοληθεί με το πρόβλημα
της υπογεννητικότητας, το οποίο πολιτικοί, ιερωμένοι και διανοούμενοι –
Κασσάνδρες θεωρούν κίνδυνο για το «έθνος». Αλλά οι σχετικές Ιερεμιάδες βλέπουν
μόνο την ποσοτική – αριθμητική πλευρά. H υπογεννητικότητα είναι γεγονός και
στη χώρα μας. Στο προηγούμενο σημείωμα επεχείρησα να αναδείξω κυρίως τις
οικονομικές αιτίες του φαινομένου (ανεργία, μισθοί πείνας, κ.λπ.) και τις
δυσκολίες ανατροφής των παιδιών λόγω της χαλάρωσης των οικογενειακών δεσμών.
Ας επισκεφθούμε σήμερα και «την άλλη όψη της σελήνης».

Ο άνθρωπος είναι, πριν απ’ οτιδήποτε, βιολογικό ον (και ταυτόχρονα και
γενετικά κοινωνικό). Χάρις στις ενεργητικές του σχέσεις με τη φύση (παραγωγική
εργασία, παιχνίδι, αθλητισμός) αναπτύσσεται σωματικά και διανοητικά. Αποκτά
γνώσεις και δεξιότητες, σωματικές, αισθητηριακές και κατ’ αρχήν μια
ισορροπημένη ψυχοσωματική λειτουργία. Βέβαια δεν είναι μόνον η φύση. Το παιδί
ως προσωπικότητα διαμορφώνεται στο οικογενειακό και στο κοινωνικό περιβάλλον.
Ο φαινότυπος και η ατομική «βιογραφία» δεν καθορίζονται μόνον από τα γονίδια,
αλλά από το σύνολο των συνθηκών της ζωής.

Ας πάρουμε την περίπτωση των παιδιών που γεννιούνται στην Αθήνα, σε
οποιαδήποτε μεγαλούπολη και σε λαϊκές και μικροαστικές οικογένειες. Πώς θα
ζήσει το παιδί τα δυο τρία πρώτα χρόνια της ζωής του; Κλεισμένο στο
διαμέρισμα-θήκη, θα παίζει με πλαστικά παιχνίδια. Μετά θα πάει στον
βρεφοκομικό και στον παιδικό σταθμό (αν είναι τυχερό). Δηλαδή, και κατά
κανόνα, σε ένα ισόγειο διαμέρισμα με κάποια μικρή αυλή, όπου θα παίζει
φυλακισμένο και θα βλέπει δέντρα και πουλιά ζωγραφισμένα στους τοίχους της
«φυλακής» του. Ακολουθεί το Δημοτικό, είτε της γειτονιάς, είτε το ιδιωτικό που
θα μαζεύει με τα αυτοκίνητά του τα παιδιά, τα οποία δεν θα έχουν την ευκαιρία
να τρέξουν, να παίξουν, να υπάρξουν ως βιολογικά δραστήρια όντα. Τι γνώσεις
για τη φύση, το «ανόργανο σώμα» του, και τι δεξιότητες θα αποκτήσει το παιδί,
αποκομμένο από τη φύση και από τις κανονικές, δραστήριες σχέσεις με τα άλλα
παιδιά; Και πώς θα συνδεθεί με τις προηγούμενες μορφές κοινωνικής συμβίωσης,
αποκομμένο, μετέωρο, καθώς μεγαλώνει στο διαμέρισμα με χωρίς ή με ελάχιστους
φίλους και συγγενείς, και με τη λιγοστή επαφή με τους συνήθως απόντες γονείς;

Οι προηγούμενες συνθήκες υπονομεύουν τόσο τη σωματική ανάπτυξη όσο και την
ψυχική ισορροπία του παιδιού. Αυτή όμως είναι μία μόνο – έστω και πρώτη και
βασική – αιτία της υπονόμευσης της κανονικής ψυχοσωματικής ανάπτυξής του. Ο
άγριος, έγραφε ο νεαρός Μαρξ, ζει μέσα στη φύση σαν το ψάρι στο νερό. Ο
σύγχρονος προλετάριος, αντίθετα, αναπνέει τη «μολυσμένη ανάσα του πολιτισμού».
Δεν είμαστε βέβαια (και ο Μαρξ προφανώς δεν ήταν) υπέρ της επιστροφής στην
κατάσταση της αγριότητας! Τι περιέχει όμως η σημερινή «ανάσα του πολιτισμού»,
χειρότερη από την εποχή του Μαρξ; Τι αναπνέει, τι πίνει, τι τρώει το παιδί που
μεγαλώνει στην Αθήνα, γενικότερα στις σημερινές πόλεις και μεγαλουπόλεις;

Αέρας που αναπνέει: μαζί με το οξυγόνο, οξείδια του άνθρακα, οξείδια του
θείου, οξείδια του αζώτου, αιθάλη, συνολικά νέφος (για το οποίο κανείς
υπεύθυνος δεν μιλάει). Νερό: χλωριωμένο της βρύσης, χωρίς μικρόβια, αλλά με
ενώσεις του χλωρίου, ή εμφιαλωμένο με κολοβακτηρίδια, μικρόβια και τοξίνες.
Τροφή: με χημικές προσθήκες βλαβερές ή και καρκινογόνες. Λαχανικά και φρούτα
με κατάλοιπα γεωργικών φαρμάκων. Κρέας με ορμόνες. Ψάρι με πιθανή μόλυνση από
υδράργυρο, κ.λπ., κ.λπ. Αυτά είναι τα «ορατά» (όχι πάντα). Και τα αόρατα;
Ραδιενέργεια από τις πυρηνικές δοκιμές και τα πυρηνικά «ατυχήματα»,
ακτινοβολίες από τα στρατιωτικά ραντάρ, τις κεραίες της τηλεόρασης και των
κινητών (νέα πανούκλα!). Λοιπόν;

Λοιπόν, είναι τυχαίο ότι κατά τα τελευταία 20 χρόνια αυξήθηκαν κατά 50% οι
θάνατοι από εγκεφαλικά, καρδιακά και καρκίνο; Είναι τυχαίο και ανεξήγητο ότι ο
καρκίνος έχει ήδη γίνει επιδημία; Αυτά ισχύουν λιγότερο ή περισσότερο για όλες
τις μεγαλουπόλεις του αναπτυγμένου καπιταλισμού. Λιγότερο ή περισσότερο στο
σημερινό «καλύτερο των δυνατών κόσμων». Αλλά η Αθήνα ήταν, τριγυρισμένη από
τρία βουνά και ανοιχτή προς τη θάλασσα, με τον αέρα και το χαρακτηριστικό της
φως, η περισσότερο προνομιούχα πρωτεύουσα της Ευρώπης. Με τη μεταπολεμική
«ανάπτυξη» κατέληξε να είναι η πιο άσχημη και η περισσότερο αβίωτη πρωτεύουσα
της E.E. Αλλά και οι υπόλοιπες πόλεις «μας» δεν υπολείπονται σε ασχήμια και
αφύσικες συνθήκες ζωής. Αντικειμενικές συνθήκες, ανταγωνιστικές κοινωνικές
σχέσεις, μοναξιά, πολιτισμικό χάος με κυρίαρχη τάση τον χυδαίο αστικό υλισμό,
τις χυδαίες προσωπικές σχέσεις και την εντεινόμενη αποχαύνωση (ποδόσφαιρο,
τηλεόραση, βλακώδη έντυπα κ.λπ.) υπονομεύουν όχι μόνο την υγεία, αλλά συνολικά
την ποιότητα της ζωής και το νόημα της ζωής. Πρώτοι, λοιπόν, σε ποσοστό
του πληθυσμού της πρωτεύουσας σε σχέση με τον συνολικό πληθυσμό της χώρας.
Πρώτοι στο νέφος. Τελευταίοι στο πράσινο (πάντα σε σχέση με την E.E.). Πρώτοι
στο κάπνισμα. Πρώτοι ή περίπου πρώτοι σε κατανάλωση ουίσκι (νεόπλουτοι και
λαϊκοί «μάγκες»). Τα παιδιά μας από τα παχύτερα της Ευρώπης (ακινησία, έλλειψη
επαφής με τη φύση, πίτσες, σουβλάκια, γαριδάκια, πατατάκια, γκοφρέτες, όλες οι
αηδίες του έτοιμου – εμπορικού φαγητού, με το οποίο ανόητοι γονείς ταΐζουν τα
τέκνα τους). Τέλος, περισσότερο εργαζόμενοι από τις χώρες της E.E. και
χειρότερα αμειβόμενοι. Σε πολλά είδη, ακριβότεροι από το Παρίσι και με μισθούς
Τουρκίας.

H σημερινή τάση καταστροφής του «ανόργανου σώματος» του ανθρώπου (της φύσης)
αλλά και του δικού του σώματος αποτελεί γενικό φαινόμενο στις χώρες του
αναπτυγμένου καπιταλισμού. Ειδικά ως προς τις μεγαλουπόλεις – καρκινώματα: Ο
Ένγκελς έγραφε, περισσότερο από έναν αιώνα πριν, ότι οι πόλεις του
καπιταλισμού θα μείνουν κάποτε έρημα μνημεία μιας βάρβαρης εποχής. Επί του
παρόντος οι μεγαλουπόλεις κατατρώγουν τη βιολογική και την ψυχική υγεία των
θυμάτων της καταστροφικής «ανάπτυξης». Και η χώρα μας, στην «πρωτοπορία»!

Ο Ευτύχης Μπιτσάκης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου
Ιωαννίνων.