TPITH AΠOΨH Οι κοινωνικές αντιστάσεις

Τα «όχι» τάραξαν πολλές ήσυχες συνειδήσεις. Αυτές είναι κυρίως που έσπευσαν να
μας «εξηγήσουν», να μας δώσουν να καταλάβουμε τι έγινε. Τα «όχι» τάραξαν όμως
και πολιτικές – τις ηγεσίες τους, εννοείται. Αυτές σιώπησαν· ίσως, φοβήθηκαν.
Στον καταιγισμό των δηλώσεων, εξηγήσεων, ερμηνειών, ηλεκτρονικών και εντύπων –
ασφαλώς κάποιοι σοφοί θα κυκλοφορήσουν σύντομα και βιβλία -, ίσως ο δικός μου,
καταγγελτικός, προειδοποιώ, λόγος δεν είναι περιττός.

Όλοι προσέξαμε ότι μια ολόκληρη στρατιά σοφών σχολιαστών επέπεσε για να μας
εξηγήσει το αποτέλεσμα πριν καλά καλά κλείσουν οι κάλπες. Όλοι επίσης
προσέξαμε ότι οι πολιτικοί, μικροί και μεγάλοι, σε όλη την Ευρώπη, αυτοί που
ήθελαν διαφορετικό αποτέλεσμα, φρόντισαν αρχίζοντας τις μετεκλογικές δηλώσεις
τους να πουν ότι το αποτέλεσμα είναι σεβαστό. Τι θα πει αυτό; Ασφαλώς θα πει
ότι ο σεβασμός ενός εκλογικού αποτελέσματος δεν είναι αυτονόητος και γι’ αυτό
χρειάζεται να το δηλώνουμε.

Το κεντρικό χαρακτηριστικό της πληθώρας των σχολιασμών – και από αξιόλογους
επιστήμονες – είναι η κινδυνολογία: χάθηκε η ενοποίηση, κινδυνεύει να διαλυθεί
η Ευρώπη, τώρα θα αρχίσουμε να μαλώνουμε μεταξύ μας, το καλύτερο δώρο της
Ευρώπης στον Μπους και τόσα άλλα. Υπάρχουν όμως και οι ερμηνείες ή
«ερμηνείες»: έσμιξαν τα δύο άκρα, η άκρα δεξιά με την άκρα αριστερά! Ακόμη
χειρότερα: η εθνικιστική άκρα δεξιά έσυρε τον χορό!

Για να αποδείξουν αυτό το τελευταίο χρησιμοποιούν αντιεπιστημονικά
επιχειρήματα: το 93% του κόμματος του Λεπέν ψήφισε «όχι». Δηλαδή το 93% απ’
αυτούς που είχαν ψηφίσει αυτό το κόμμα στις τελευταίες κοινοβουλευτικές ή
προεδρικές εκλογές· ούτε αυτό το ποσοστό όμως, ούτε μαζί με αυτό του
Κομμουνιστικού Κόμματος συγκροτούν το «όχι». Τα επιστημονικά επιχειρήματα
είναι ότι το 70% των αγροτών, το 71% των ανέργων, το 67% των υπαλλήλων και το
80% των εργατών ψήφισαν «όχι»· στη Γαλλία. Οι αλυσοδεμένοι που θα λέγαμε σε
παλιότερες εποχές ή «της γης οι κολασμένοι».

Και δεν μας εξήγησε κανένας κάτι άλλο, για μένα πολύ σημαντικό: γιατί Γάλλοι
και Ολλανδοί, που όταν έχουν εθνικές εκλογές φροντίζουν να πάνε εκδρομή,
έτρεξαν τώρα να ψηφίσουν σε πολύ υψηλά ποσοστά. Αυτή η σπουδή δεν σημαίνει,
κατά τη γνώμη μου, παρά ότι σ’ αυτό το κείμενο της ευρωπαϊκής συνταγματικής
συνθήκης υπάρχει κάτι που πονάει, που πονάει πολύ.

Και αυτό που πονάει το ξέρουμε, μας το είπαν οι επιτούτου δημοσκοπήσεις: αυτή
η συνθήκη θα δημιουργήσει πραγματικότητες πιο σκληρές και από τις σημερινές,
που έτσι κι αλλιώς δεν μας αρέσουν. Δήλωσαν πιο συγκεκριμένα οι ψηφοφόροι του
«όχι» στη Γαλλία ότι επιθυμούν μια άλλη Ευρώπη, που να ενώνει τους ανθρώπους
και να λαμβάνει υπόψη τα προβλήματά τους· που να λύνει προβλήματά τους, αντί
να συσσωρεύει κι άλλα· που να έχει διαφορετικό προσανατολισμό από τον
σημερινό.

Την επομένη του δημοψηφίσματος στη Γαλλία διάβασα σε καθημερινή εφημερίδα ένα
σχόλιο που τελείωνε έτσι: «Επιτέλους η κρίση στην Ευρωπαϊκή Ένωση ξέσπασε…».
Ο σχολιαστής δεν είναι αντιευρωπαϊστής. Θέλει να πει αυτό που είναι ακριβές,
ότι δηλαδή η κρίση στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπάρχει και βαθαίνει και ίσως το
γαλλικό – και το ολλανδικό προσθέτω τώρα – «όχι» είναι η λύση του δράματος, η
ευκαιρία δηλαδή για να φτιάξουμε την Ευρώπη.

Πέρα από τις σημαντικές προεκτάσεις και συνδηλώσεις τους, τα δύο «όχι»
διέψευσαν και ένα μύθο, οικοδομημένο έντεχνα και προβαλλόμενο σε κάθε
ευκαιρία: οι πολίτες της Ευρώπης αδιαφορούν για ό,τι γίνεται στην Ευρωπαϊκή
Ένωση, οι επιδοτήσεις μόνο τους ενδιαφέρουν. Οι πολιτικές ηγεσίες πίστευαν
φαίνεται σε αυτόν τον μύθο και γι’ αυτό επιχείρησαν να κατασκευάσουν ένα
οικοδόμημα που δεν θα είχε άλλο ρόλο από την επίβλεψη της απρόσκοπτης
λειτουργίας των αγορών και της εντός του διανομής της εξουσίας. Χωρίς να
λάβουν υπόψη διαμορφωμένες πραγματικότητες και χωρίς να προσπαθήσουν να λύσουν
προβλήματα. Αυτά υπήρχαν όμως και συνεχώς επιδεινώνονταν από την απουσία
πολιτικής, από την τεχνοκρατική, αποκλειστικά, δομή της Ένωσης.

Εδώ βρίσκεται το πρόβλημα· από το κείμενο της συνταγματικής συνθήκης
απουσιάζει η πολιτική, απουσιάζει με άλλα λόγια η κοινωνία. H περιφρόνηση προς
την κοινωνία αποδείχτηκε και από την απόφαση των περισσότερων χωρών να μη
διενεργήσουν δημοψήφισμα· αυτό είδαν οι πολίτες στις χώρες όπου διενεργήθηκε
δημοψήφισμα ύστερα από καλή ενημέρωση και όπου, βέβαια, αποδείχτηκε άλλη μια
φορά η πίστη τους στη δημοκρατική παράδοση.

Σύστημα με την κοινωνία στην άκρη, σύστημα χωρίς πολιτική δηλαδή δεν είναι
δυνατό να οικοδομηθεί· το ξέρουμε από τη σύγχρονη ιστορία: δεν υπήρξε πολιτικό
σύστημα που να οικοδομήθηκε ερήμην της κοινωνίας και να μην κατέρρευσε.

Τι ήταν λοιπόν αυτό το «όχι»· ήταν μαζί κραυγή και αίτημα. Κραυγή για τα
αδιέξοδα και αίτημα για την «άλλη» Ευρώπη. Απ’ αυτή την άποψη έχουμε να
κάνουμε με ένα «όχι» θετικό· και μάλιστα με ένα «όχι» που δείχνει αριστερά.
Και απ’ αυτήν την άποψη ο γαλλικός Μάης του 2005 μπορεί να μην ήταν Μάης του
1968, δεν πρέπει να αμφιβάλλουμε όμως ότι μ’ αυτόν για άλλη μια φορά η γαλλική
κοινωνία σήκωσε στην πλάτη της την ιστορία της Ευρώπης.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών –
διευθυντής των «Αρχείων Πρωθυπουργού».