Δρόμοι

Όταν τα κανόνια…

… βρυχώνται, οι μούσες σωπαίνουν. Ο πόλεμος και η τέχνη δεν μπορούν να
συνυπάρξουν. Ή μήπως μπορούν; Ας ρίξουμε μια ματιά στην τέχνη που γεννήθηκε με
φόντο τα αντιαεροπορικά πυρά του B’ Παγκοσμίου Πολέμου. Αν εξαιρέσουμε τους
ναπολεόντειους πολέμους, που μας έδωσαν την «Ηρωική» συμφωνία, τα έργα του
Γκόγια και το «Πόλεμος και Ειρήνη», καμιά άλλη πολεμική σύρραξη δεν γέννησε
τόσο πολλή και τόσο υψηλής ποιότητας τέχνη όσο ο B’ Παγκόσμιος Πόλεμος.

H Αμερική…

… ανακάλυψε τον εαυτό της με το μπαλέτο της Μάρθας Γκραμ και την «Άνοιξη στα
Αππαλάχια» του Άαρον Κόπλαντ. H Γαλλία αναγεννήθηκε με το «Κουαρτέτο για τη
συντέλεια του χρόνου» του Ολιβιέ Μεσιάν και με τα έργα του Ζαν-Πολ Σαρτρ και
του Ζαν Ζενέ. Και οι Ρώσοι, μετά τη χαλάρωση της σταλινικής περιόδου, είχαν
την τύχη να ακούσουν τις πιο ωραίες και τις πιο ελεύθερες συμφωνίες του
Σοστακόβιτς και του Προκόφιεφ. H όρεξη για νέα μουσική ήταν παντού ακόρεστη.
Στην πέμπτη συμφωνία του Βον Ουίλιαμς και στην έβδομη του Σοστακόβιτς πλήθη
νέων που φορούσαν στολές άκουγαν με προσοχή, σαν να αναζητούσαν ανάμεσα στις
νότες κάποιους χρησμούς για το μέλλον. Την πέμπτη συμφωνία του, που τη
συνέθεσε το καλοκαίρι του 1944, ο Προκόφιεφ την είπε «Συμφωνία για το πνεύμα
του ανθρώπου». Δύο χρόνια αργότερα στο Λονδίνο, ο συνθέτης έκανε τα εγκαίνια
της πρώτης μεταπολεμικής εκδήλωσης της Διεθνούς Εταιρείας Σύγχρονης Μουσικής
με μια «Ωδή στο τέλος του πολέμου», σε έναν κόσμο που ποτέ πια δεν θα ήταν
όπως πρώτα, μετά το Άουσβιτς και τη Χιροσίμα.

Το νόημα…

… της τέχνης, εξηγεί ο μουσικολόγος Νόρμαν Λεμπρέχτ στο περιοδικό «Σένα
μουζικάλε», όπως το καταλαβαίνουμε σήμερα, διαμορφώθηκε εκείνα τα χρόνια. Όλα
όσα δημιουργήθηκαν κατόπιν, ακόμη και η πιο αφηρημένη τέχνη, δεν είναι παρά
υποπροϊόντα εκείνου του πολέμου και του αβυσσαλέου ανθρώπινου κόστους που είχε
η ελευθερία. Είτε μας αρέσει είτε όχι, ο πόλεμος είναι αυτό που είμαστε και
αυτό που γίναμε όταν σταθήκαμε όρθιοι απέναντι στην τυραννία. H πολιτιστική
αναγέννηση που ακολούθησε, λέει ο Λεμπρέχτ, διαψεύδει εκείνο που έλεγαν
κάποτε, πως όταν τα κανόνια βρυχώνται, οι μούσες σωπαίνουν.

Δεν σώπαιναν…

… στο Λονδίνο. Παρά τις συνεχείς αεροπορικές επιδρομές, οι Λονδρέζοι έκαναν
ουρές έξω από την Εθνική Πινακοθήκη για να ακούσουν την ασπρομάλλα Μάιρα Χες
να παίζει μια σονάτα του Μπετόβεν για πιάνο. Κάπως αταίριαστοι, λοιπόν, με όλα
αυτά ήταν οι φετινοί χλιαροί εορτασμοί της εξηκοστής επετείου από τη λήξη του
πολέμου στο Λονδίνο: μερικά ποπ τραγουδάκια και μερικές μικροδιασημότητες.
Στον πόλεμό τους ενάντια σε καθετί ελιτίστικο, προκειμένου να γοητεύσουν τις
μάζες, οι λαϊκιστές κυβερνήτες ισοπεδώνουν το μεγαλείο και την τέχνη, έτσι που
να ακούγονται σαν δυο βρωμόλογα. Μα ο βουβός πιανίστας του Κεντ (φωτ.)
προτιμάει να μιλάει με τα πλήκτρα ενός πιάνου.