Δρόμοι

Ο Άνταμ Σμιθ…

… περνάει κρίση ταυτότητας. Τον Σκωτσέζο οικονομολόγο που λάτρεψαν οι
δεξιότατοι Μάργκαρετ Θάτσερ και Μίλτον Φρίντμαν έρχονται τώρα κάποιοι
διανοούμενοι να τον τοποθετήσουν πλάι στον Ζαν Ζακ Ρουσώ και τον Καρλ Μαρξ,
στο πάνθεον των διανοητών της Αριστεράς.

Στο κορυφαίο…

… έργο του «Ο πλούτος των εθνών» (1776), ο Άνταμ Σμιθ υποστήριζε την
ελευθερία του εμπορίου. Τώρα, σύγχρονοι μελετητές έρχονται να πουν ότι η
ελευθερία του εμπορίου ήταν μόνο ένα μικρό μέρος από τις ιδέες του Σκωτσέζου,
που ήταν αφιερωμένες κυρίως στην προώθηση της οικονομικής και πολιτικής
ισότητας. Για τον Άνταμ Σμιθ, το μέτρο της ευημερίας ήταν η άνοδος του
βιοτικού επιπέδου των εργαζομένων. «Ο Σμιθ έτρεφε μια βαθιά δυσπιστία για τους
καπιταλιστές», λέει ο Ντέιβιντ Μακνάλι, καθηγητής της Πολιτικής Σκέψης στο
Πανεπιστήμιο Γιορκ του Τορόντο. «Λέει και ξαναλέει στον “Πλούτο των εθνών”
πως, όποτε τους έρχεται βολικό, συνωμοτούν για να στριμώξουν την αγορά, να
ανεβάσουν τις τιμές και να εξαπατήσουν το κοινό».

Οι οικονομολόγοι…

… του νεοφιλελευθερισμού έρχονται και αυτοί να αποκηρύξουν τον Άνταμ Σμιθ
από τη Δεξιά και να τον χαρίσουν στην Αριστερά. Όπως ο Γουόλτερ Μπλοκ,
καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Λογιόλα. «Ο Άνταμ Σμιθ εκτιμούσε τις αγορές, αλλά
με πάρα πολλές εξαιρέσεις», λέει ο καθηγητής. «Έβαζε το κράτος να χώνει τη
μύτη του παντού». Αυτοί οι οικονομολόγοι αποποιούνται τον Άνταμ Σμιθ, που
πίστευε σε έναν ηθικό καπιταλισμό. Προτιμούν να αισθάνονται σαν πατέρα τους
τον Φρίντριχ Χάγιεκ, που βραβεύτηκε με το Νόμπελ επειδή ακριβώς αφαίρεσε από
τον καπιταλισμό εκείνο που του είχε φορέσει ο Άνταμ Σμιθ: το ηθικό προσωπείο.
Ο Χάγιεκ, που ο ίδιος ήταν προϊόν της Βιέννης τού Ζίγκμουντ Φρόυντ, αγκάλιασε
τον καπιταλισμό επειδή έβρισκε ότι έκλεινε μέσα του τον ανορθολογισμό του
ανθρώπου. H εξέλιξη του καπιταλισμού διέψευσε τον Άνταμ Σμιθ και δικαίωσε τον
Φρίντριχ Χάγιεκ.

H κοινωνία…

… στην οποία ζούμε μοιάζει μερικές φορές με κλινική περίπτωση – αντικείμενο
για ψυχανάλυση. H μεγαλύτερη σύγχρονη οικονομία, η αμερικανική, επιβιώνει
επειδή ακριβώς είναι η πιο χρεωμένη στον κόσμο. Την τελευταία τετραετία, η
δανειακή επέκταση αυξήθηκε κατά 10 τρισεκατομμύρια δολάρια. Οι Αμερικανοί
δανείζονται (και ξοδεύουν) πέντε φορές περισσότερα από αυτά που παράγουν
(ΑΕΠ=1,9 τρισ. δολάρια). Τα ομόλογα της μεγαλύτερης αμερικανικής εταιρείας,
της Τζένεραλ Μότορς, υποβαθμίστηκαν αυτόν τον μήνα στην κατηγορία των
«σκουπιδόχαρτων», ενώ το περιοδικό «Εκόνομιστ» ανέβασε στο 63% την πιθανότητα
να βαρέσει «κανόνι» αυτή η εταιρεία στα πέντε προσεχή χρόνια. Την ίδια ώρα, η
αμερικανική και η ευρωπαϊκή, οι δύο πιο χρεωμένες οικονομίες του κόσμου,
προσπαθούν να διασώσουν το οικονομικό σύστημα, δημιουργώντας ένα περιβάλλον
χαμηλών ημερομισθίων. Πώς όμως θα δανείζεται για να ξοδεύει εκείνος που δεν θα
πληρώνεται για να ξοφλάει τις δόσεις του δανείου του; Καληνύχτα σας, κύριε
Σμιθ. Καλημέρα σας, κύριε Χάγιεκ (και κύριε Φρόυντ).