Λάθη – απειλή για το μέλλον

Είναι πολύ δύσκολο να προβλέψει κάποιος πώς θα εξελιχθεί η παγκόσμια ιστορία.
Στα μέσα του 19ου αιώνα, όλοι πίστευαν ότι η βρετανική αυτοκρατορία της
βικτωριανής περιόδου θα διαρκούσε για πάντα. Κατά τη διάρκεια της πρώτης
δεκαετίας του 1900, όμως, φάνηκε πως οι Ηνωμένες Πολιτείες θα γίνονταν ο νέος
παγκόσμιος ηγέτης. Έτσι και έγινε, καθώς μάλιστα ο A’ και ο B’ Παγκόσμιοι
Πόλεμοι κόστισαν τεράστια ποσά και προκάλεσαν μόνιμα προβλήματα στην ανάπτυξη
των ευρωπαϊκών δυνάμεων (Γερμανία, Γαλλία, Βρετανία και τότε Σοβιετική Ένωση).

Αυτός είναι ο λόγος που από το 1914 έως το 1980 (με μικρά διαλείμματα, όπως
ήταν η Μεγάλη Ύφεση την περίοδο 1929-1933) οι ΗΠΑ κατάφεραν να έχουν μεγάλο
εμπορικό πλεόνασμα. Χρόνο με τον χρόνο, οι ΗΠΑ έγιναν πιστωτές όλου του
κόσμου. Οι Αμερικανοί είχαν στην κατοχή τους πολύ περισσότερα περιουσιακά
στοιχεία από όσα χρωστούσαν στις ξένες χώρες.

Όλα αυτά δεν κατάφεραν να τα προβλέψουν, ούτε ο Καρλ Μαρξ ούτε οι
οικονομολόγοι Owsald Spengler και Joseph Schumpeter. Ούτε, όμως, ο σπουδαίος
Maynard Keynes είχε καταλάβει πόσο παραγωγική μπορεί να είναι η Μεικτή
Οικονομία που εφαρμόστηκε από την εποχή του Ρούσβελτ (1933-1980). Καθώς η
Αμερική κατέγραφε ρυθμούς ανάπτυξης ρεκόρ, η Δυτική Ευρώπη και οι ασιατικές
χώρες της ζώνης του Ειρηνικού προσπαθούσαν να αναπτυχθούν αντιγράφοντας την
αμερικανική συνταγή. Και αυτό ήταν καλό για όλους.

Από τον Ρήγκαν

H Μούσα της Ιστορίας, όμως, έχει παράξενη αίσθηση του χιούμορ. Στη δημοκρατία,
οι προτιμήσεις του εκλογικού σώματος μπορεί να αλλάζουν – και αλλάζουν. H
προσωπικότητα του κινηματογραφικού αστέρα Ρόναλντ Ρήγκαν επέτρεψε σε αυτόν και
στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα να αποκτήσουν πολιτική κυριαρχία. Τότε άρχισε η
διάλυση του κράτους πρόνοιας και – με εξαίρεση την περίοδο από το 1992 έως το
2000, που κυβερνούσε ο Κλίντον – συνεχίζεται και επιταχύνεται. Οι μνήμες της
Μεγάλης Ύφεσης και της εποχής του Νιου Ντιλ (του Ρούσβελτ), οπότε η απασχόληση
στο κράτος κοινωνικής πρόνοιας ήταν υψηλή, άρχισαν να σβήνουν.

Για 25 χρόνια, ούτε οι αυθεντίες της Γουώλ Στρητ ούτε οι ψηφοφόροι σε ολόκληρο
τον κόσμο που ανήκουν στη μεσαία τάξη, είχαν καταλάβει ότι η αλλοπρόσαλλη
οικονομική πολιτική που ακολουθήθηκε μετά τον Ρήγκαν υπονόμευε τη μελλοντική
σταθερότητα της αμερικανικής οικονομίας και, κατ’ επέκταση, τη σταθερότητα της
παγκόσμιας οικονομίας.

Κακοί οιωνοί

H προσωπικότητα του κινηματογραφικού αστέρα Ρόναλντ Ρήγκαν επέτρεψε σε αυτόν και στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα να αποκτήσουν πολιτική κυριαρχία. Τότε άρχισε η διάλυση του κράτους πρόνοιας

Αυτόν τον μήνα, το έλλειμμα στο εμπορικό ισοζύγιο των ΗΠΑ έσπασε κάθε ρεκόρ.
Δεν φαίνεται πουθενά στον ορίζοντα ότι το δολάριο θα ανακάμψει σταθερά,
τουλάχιστον έως το 2015. Την ίδια στιγμή, οι γεωπολιτικές εξελίξεις – κυρίως
στο Αφγανιστάν και το Ιράκ – προκαλούν τον κίνδυνο (τη στιγμή, μάλιστα, που
διανύουμε περίοδο εξάπλωσης των πυρηνικών όπλων) να απορροφηθούν αλλού όλα τα
φορολογικά έσοδα που απαιτούνται για τη λειτουργία του κράτους κοινωνικής
πρόνοιας στις ΗΠΑ.

Έως το 2020, όταν η γενιά του ’60 αρχίσει να συνταξιοδοτείται μαζικά, θα έχουν
προκληθεί μεγάλα προβλήματα σε ό,τι αφορά την ποιότητα ζωής των μεγαλύτερων
ηλικιών. Το σημερινό χάσμα μεταξύ πλουσίων και φτωχών θα αυξηθεί. Έως το 2025,
οι λανθασμένες οικονομικές πολιτικές που ακολουθούνται, αναμένεται να
χειροτερέψουν την κατάσταση.

Και άλλες αιτίες

Ωστόσο, τα οικονομικά μας προβλήματα δεν οφείλονται μόνο στις μακροοικονομικές
πολιτικές που ευνοούν όσους ήδη είναι πλούσιοι:

* Οι Αμερικανοί ψηφοφόροι πρέπει να κατηγορούν τους εαυτούς τους όταν δεν
αποταμιεύουν και καταναλώνουν αλόγιστα.

* Επίσης, η ύπαρξη εξειδικευμένων εργαζομένων που λαμβάνουν πολύ χαμηλότερους
μισθούς σε τρίτες χώρες θα φέρει τεράστια αύξηση της παραγωγικότητας στο
εξωτερικό και θα υπονομεύσει τους μισθούς των Αμερικανών, που ιστορικά είναι
από τους υψηλότερους στον κόσμο.

Θα καταφέρουμε, όμως, να προστατέψουμε τον πλούτο και τα εισοδήματα των
Αμερικανών, αν πάψουμε να υποστηρίζουμε την απελευθέρωση του εμπορίου; H
απάντηση είναι «όχι». Όπως δείχνουν η οικονομική ιστορία και τα στατιστικά
στοιχεία, αν τεθούν όρια στις εισαγωγές θα υπάρξουν προβλήματα παντού στην
ανάπτυξη της οικονομίας, τόσο στις ΗΠΑ όσο και σε ολόκληρο τον κόσμο.

Ελπίδες

Αυτό που μας δίνει ελπίδα, είναι ότι η δυναμική πρόοδος της επιστήμης δεν θα
επιτρέψει να επικρατήσει η θεωρία των περιοριζόμενων αποδόσεων. Επομένως, έως
το 2050 η ποιότητα και η διάρκεια της ζωής είναι δυνατόν να βελτιωθούν
σημαντικά, σχεδόν οπουδήποτε στον κόσμο. Φτάνει το εκλογικό σώμα να ψηφίζει
συνετά κεντρώα προγράμματα. Αντίθετα, αν ακολουθηθούν πολιτικές αμιγούς
καπιταλισμού, πιθανότατα θα έχουμε ένα αποτέλεσμα αντίστοιχο με την πτώση της
Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και τη δημιουργία του Μεσαίωνα.

Τα τελευταία στοιχεία δίνουν κάποια ελπίδα ότι η ανάπτυξη το 2005 θα είναι
υψηλότερη από εκείνη του 2004, σε αυτό συνηγορεί το γεγονός ότι η αμερικανική
«ατμομηχανή» εξακολουθεί να στηρίζει την παγκόσμια ανάπτυξη. Για να υπάρξει
υψηλή ανάπτυξη, όμως, δεν πρέπει να ξεφύγει από τον έλεγχο ο πληθωρισμός. Και
όλα δείχνουν ότι δεν θα υπάρξει τέτοιο πρόβλημα (αν και η πρόσφατη αύξηση των
τιμών του πετρελαίου στα 55 δολάρια το βαρέλι δημιουργεί ανησυχία). Πράγματι,
η παγκόσμια οικονομία έχει να αντιμετωπίσει αρκετά προβλήματα έως το 2025.
Αυτό, όμως, δεν πρέπει να μας κάνει υποχόνδριους σε ό,τι αφορά την οικονομική
πολιτική της περιόδου 2005-2009.

© Tribune Media Services

Ο Paul Samuelson είναι καθηγητής Οικονομίας στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας
της Μασαχουσέτης (MIT) και κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ: ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ