Δικτατορία, η «μαύρη τρύπα» της ιστοριογραφίας

Για τη δικτατορία έχει χυθεί πολύ μελάνι. Γνωρίζουμε όμως όσα θα έπρεπε;
Υπάρχουν κενά στην ιστορική μας γνώση;

«Θα αντιστρέψω το ερώτημα», λέει στα «NEA» ο καθηγητής Κοινωνιολογίας του
Πανεπιστημίου Αθηνών Κωνσταντίνος Τσουκαλάς. «Για την περίοδο της δικτατορίας
θα έλεγα ότι υπάρχουν ελάχιστα πράγματα. Είναι η κατ’ εξοχήν σκοτεινή εποχή
της πρόσφατης Ιστορίας. H κατ’ εξοχήν εποχή που χρειάζεται σημαντική μελέτη
και διαλεύκανση».

«Παρ’ όλο που έχει ήδη συμπληρωθεί η τυπική τριακονταετία από την κατάρρευση
της δικτατορίας», λέει και ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Ηλίας
Νικολακόπουλος, «η περίοδος της χουντικής επταετίας εξακολουθεί, εν πολλοίς,
να προσομοιάζει με μαύρη τρύπα, όσον αφορά τη συστηματική μελέτη της από τη
σκοπιά της ιστορικής έρευνας ή/και της πολιτικής επιστήμης».

Οι ιστορικοί δεν φαίνεται να διαφωνούν: «H πρόσφατη Ιστορία δεν είναι
το αγαπημένο παιδί της ελληνικής ιστοριογραφίας», λέει ο Βασίλης
Παναγιωτόπουλος. «Αρκετά μελετήματα ωστόσο προσεγγίζουν με επιστημονικά
κριτήρια το φαινόμενο της στρατιωτικής δικτατορίας, τόσο ως στρατιωτικό
πραξικόπημα όσο και ως αυταρχική διακυβέρνηση της επταετίας. Αρωγοί στην
κατανόηση του μείζονος αυτού προβλήματος του 20ού αιώνα έρχονται οι γειτονικές
επιστήμες, Κοινωνιολογία, Πολιτικές Επιστήμες, Επιστήμες του Δικαίου κ.ά., που
συμπληρώνουν πολλά κενά τής καθαυτό ιστορικής έρευνας».

«Το ζήτημα είναι συνολικότερο και αφορά γενικά την ιστορική γνώση», λέει ο
καθηγητής Βασίλης Κρεμμυδάς: «Τι μαθαίνουμε και τι δεν μαθαίνουμε για το
παρελθόν. Για το συγκεκριμένο γεγονός, το στρατιωτικό πραξικόπημα της 21ης
Απριλίου 1967 (38 χρόνια κιόλας!), δύο μεγάλα ερωτήματα δεν έχουν βρει ακόμη
πλήρη επιστημονική απάντηση: η επιστημονική απάντηση, η τεκμηριωμένη δηλαδή
και ποσοτικά, οφείλει να απαντήσει στα ερωτήματα για τις κοινωνικές σχέσεις
πριν από το πραξικόπημα και για την κοινωνία που βγήκε από το καμίνι της
επτάχρονης δικτατορίας».

H Χριστίνα Κουλούρη, καθηγήτρια Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου,
εξηγεί ότι «μέχρι στιγμής, η προσέγγιση της δικτατορίας γίνεται μέσα από δύο
δρόμους». Ο ένας είναι «μέσα από δημοσιευμένες μαρτυρίες ανθρώπων που έζησαν
την περίοδο αυτή και είχαν εμπειρίες στο αντιδικτατορικό κίνημα». Ο δεύτερος
είναι «μία ανάλυση του καθεστώτος από την πολιτική επιστήμη σε προοπτική
σύγκρισης με τα δικτατορικά καθεστώτα της Λατινικής Αμερικής και της Νότιας
Ευρώπης. Οι ιστορικοί δεν έχουν ασχοληθεί με την περίοδο. Δεν υπάρχει ιστορική
μελέτη όπως για την περίοδο Βενιζέλου ή ακόμη και για την περίοδο του
Εμφυλίου», επισημαίνει.

Άλλωστε, το μοναδικό συνέδριο που έχει γίνει για τη δικτατορία – του οποίου
την έκδοση των πρακτικών(Καστανιώτης) επισημαίνουν η Χριστίνα Κουλούρη και ο
Ηλίας Νικολακόπουλος – πραγματοποιήθηκε από την Ελληνική Εταιρεία Πολιτικής
Επιστήμης, σε συνεργασία με το Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα, τον Δεκέμβριο του 1997.

Αμερικανοί και δικτατορία: μία «πλάγια σχέση»

Σήμερα, ιστορικοί και πολιτικοί επιστήμονες αρχίζουν να συμφωνούν στο ότι θα
πρέπει να μετακινηθεί κάπως η οπτική μας γωνία που παραμένει προσηλωμένη σε
μερικές μόνο πτυχές των γεγονότων, με πιο χαρακτηριστικό τον ρόλο των
Αμερικανών.

«Για να αντιληφθούμε ότι η φασιστική στρατιωτική δικτατορία καλούνταν να
εξυπηρετήσει συγκεκριμένο πολιτικό – και κοινωνικό – σκοπό (όχι για να
εξυπηρετήσει τα αμερικανικά συμφέροντα), ας σκεφθούμε ότι η προετοιμασία είχε,
στην πραγματικότητα, αρχίσει τουλάχιστον δέκα χρόνια πριν – ο Εμφύλιος είχε
προσκομίσει σημαντικά κέρδη στην Άκρα Δεξιά· αυτά δεν έπρεπε να χαθούν», λέει
ο καθηγητής Βασίλης Κρεμμυδάς. «Θέλω να πω: οι νικητές του Εμφυλίου δεν ήταν
προετοιμασμένοι να αντιμετωπίσουν τόσο γρήγορη ανάκαμψη της κοινωνίας – και
της ηττημένης Αριστεράς. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 η κινητοποίηση της
κοινωνίας ήταν πρωτοφανής και η Αριστερά είχε πλήρως αναθαρρήσει: αυτό έπρεπε
να αναχαιτιστεί, ώστε το αντικοινωνικό μετεμφυλιακό κλίμα να μείνει ζωντανό»,
λέει.

«Αν δούμε τα θέματα που αναπτύσσονται στη βιβλιογραφία, θα παρατηρήσουμε
έμφαση στο αντιδικτατορικό κίνημα και στον ρόλο των ξένων, στοιχείο μάλιστα
που προβάλλεται αναδρομικά από το 1821, ως σταθερό στοιχείο της νεώτερης
ιστορίας», συνηγορεί και η καθηγήτρια Χριστίνα Κουλούρη. «Είναι καιρός να
υπάρξει ανάλυση και προς την κατεύθυνση των δικών μας ευθυνών. H ξένη επέμβαση
δεν είναι δυνατή χωρίς τη συνεργασία των εγχώριων πολιτικών παραγόντων. Όπως
πρέπει να αναλυθεί και το τι κληροδότησε η δικτατορία στην επόμενη περίοδο».

«H επιστημονική έρευνα», επισημαίνει ο Βασίλης Κρεμμυδάς, «θα μας πει αν τα
επτά χρόνια φασιστικού καθεστώτος έπαιξαν αποφασιστικό ρόλο στην ολοκλήρωση
του μικροαστισμού και της διαμόρφωσης της ιδεολογίας του – αυτό που είχε
αρχίσει από τα χρόνια γύρω στο 1960. Τα περί Αμερικανών κ.λπ. μπορεί να
αποπροσανατολίσουν: η δικτατορία χρειαζόταν τη στήριξη της Αμερικής για το
έργο της και η Αμερική χρειαζόταν να έχει υποταγμένη την πιο “θορυβώδη”
κοινωνία της περιοχής – πρόκειται για πλάγια σχέση».

Οι λόγοι της σιωπής

Ο βαθμός εξάρτησης του σώματος των αξιωματικών από την Αυλή και τον αμερικανικό παράγοντα και κυρίως οι διαδικασίες απεξάρτησης είναι από τα αναπάντητα – ακόμη – ερωτήματα για τη χουντική επταετία

Γιατί όμως υπάρχει ακόμη σιωπή; «Οι λόγοι είναι πολλαπλοί», λέει ο
Κωνσταντίνος Τσουκαλάς. «Από τη μια μεριά, όπως συμβαίνει σε όλες τις
δικτατορίες, έτσι και η δική μας χούντα λειτούργησε ως κλειστή ομάδα με
απόλυτη αδιαφάνεια και μυστικότητα. Υπάρχει όμως κι ένα δεύτερο στοιχείο: η
ευρύτατη απέχθεια που προκαλεί η αναφορά στην περίοδο εκείνη έχει ίσως
αποτελέσει παράγοντα αναστολής ή ανάσχεσης όλων εκείνων των προσεγγίσεων που
θα ήθελαν να είναι “ισορροπημένες”. Είναι εξαιρετικά δύσκολο, ακόμα και
σήμερα, να προχωρήσει κανείς σε μία αντικειμενική αξιολόγηση της συγκεκριμένης
πολιτικής που ακολουθήθηκε, σε πολλά τουλάχιστον σημεία».

«Αποτελεί γενικότερη διαπίστωση», λέει ο Ηλίας Νικολακόπουλος, «ότι οι
σκοτεινές περίοδοι της ιστορίας ενός τόπου σπάνια ελκύουν το ερευνητικό
ενδιαφέρον, γιατί αυτό συνεπάγεται την αναμόχλευση τραυμάτων, τα οποία θα
επιθυμούσε κανείς να μεταθέσει στο πεδίο της λήθης. Οι περισσότερες από τις
υπάρχουσες δημοσιεύσεις για την περίοδο της δικτατορίας επικεντρώνονται κυρίως
στη μόνη φωτεινή όψη της εποχής, δηλαδή την αντίσταση, με κορύφωση την
εξέγερση του Πολυτεχνείου. Κατά τα λοιπά, οι διαθέσιμες μελέτες μόλις που
ξεπερνούν τα δάκτυλα του ενός χεριού».

«Ένα άλλο στοιχείο», προσθέτει ο K. Τσουκαλάς, «αναφέρεται στον εύλογο
δισταγμό αποκάλυψης των τυχόν σχέσεων ή λειτουργιών που θα μπορούσαν να
“εκθέσουν” πρόσωπα τα οποία, εκ των υστέρων, επέλεξαν να παίξουν διαφορετικό
ρόλο στο κοινωνικό μας σύστημα. Τέλος, ένα ακόμη ζήτημα, προφανώς το
σημαντικότερο όλων, είναι οι υπόγειες διαδικασίες – πολιτικές, διπλωματικές
και άλλες – που οδήγησαν στην εισβολή και καταστροφή στην Κύπρο. Προφανώς, σε
πολλά σημεία, εθνικοί λόγοι επιβάλλουν αποσιωπήσεις. Παραδόξως επαναλαμβάνεται
και κάτι που συμβαίνει με την ιστορική ανάλυση και αξιολόγηση του Εμφυλίου.
Χρειάστηκαν πολλά χρόνια, σχεδόν 50, για μία νηφάλια αξιολόγηση του
σημαντικότερου γεγονότος της νεώτερης ελληνικής ιστορίας. Ήρθε η ώρα να συμβεί
το ίδιο και με την περίοδο της χούντας».

H 50ετία, βέβαια, σύμφωνα με μία άποψη, αποτελεί… ταρίφα αναμονής. Ο Νίκος
Αλιβιζάτος, καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών,
θυμάται μία μάλλον πικρή του εμπειρία: «Το 1977, όταν τέλειωνα στο Παρίσι το
γράψιμο της διδακτορικής διατριβής μου για το κράτος και το παρακράτος στην
Ελλάδα από το 1922 έως το 1974, θυμάμαι πόσο με είχε ταράξει ένα ειρωνικό
σχόλιο του K. Θ. Δημαρά, του μεγάλου μας ιστορικού των ιδεών: “Ήθελε τόλμη, κ.
Αλιβιζάτε, να καταπιαστείτε με μια περίοδο τόσο πρόσφατη, με τόσο νωπά τα
βιώματα, τα πάθη και τα τραύματα. Μπράβο σας! Εάν με είχατε ρωτήσει εγκαίρως
θα σας απέτρεπα. Γιατί, για να ασχοληθεί κανείς σοβαρά με μία ιστορική
περίοδο, θα πρέπει να έχουν περάσει τουλάχιστον πενήντα χρόνια από αυτήν.
Άλλωστε», συμπλήρωνε, «δεν είναι τυχαίο ότι, στις πολιτισμένες χώρες, μόνον
τότε ανοίγουν τα αρχεία, και μάλιστα όχι όλα». Για να μιλήσεις λοιπόν σοβαρά
για τη χούντα θα έπρεπε, σύμφωνα με την άποψη αυτή, να περιμένεις έως το 2020.
Αντιλαμβάνεται κανείς εύκολα πόσο παράταιρα ηχούσαν αυτά τα λόγια στα αυτιά
ενός 28χρονου. Πολύ περισσότερο που ο νέος αυτός – όπως και τόσοι άλλοι εκείνη
ακριβώς την περίοδο! – είχε τη φιλοδοξία να χτίσει, πάνω σε όσα μας άφησε η
χούντα, μια καινούργια Ελλάδα», λέει ο Νίκος Αλιβιζάτος.

Βέβαια, η σύγκριση της στάσης των ιστορικών απέναντι στον Εμφύλιο και τη
δικτατορία χρειάζεται διευκρινίσεις: «Για τον μεν Εμφύλιο κυριαρχούν η
αποσιώπηση και οι διχαστικές ερμηνείες», λέει η Χριστίνα Κουλούρη. «Για τη
δικτατορία υπάρχει συναίνεση. Γιατί το τέλος της συμπίπτει με μία συνολική
τομή για την Ελλάδα και η περίοδος που έπεται αποτελεί αντίλογο προς τη
δικτατορία – η οποία είναι, άλλωστε, και εύκολος στόχος».

«Έτσι βολεύονται όλοι»

«Αν και αποδυναμωμένη, η γενιά μου – δηλαδή η “γενιά του Πολυτεχνείου” –
εξακολουθεί να βρίσκεται στα πράγματα και να συντηρεί τους “μύθους” της
νεότητάς της», λέει ο καθηγητής Νίκος Αλιβιζάτος (φωτογραφία). «Δεν αναφέρομαι
μόνο στην εξέγερση της Νομικής και του Πολυτεχνείου, αλλά σε περιστατικά τα
οποία καλύπτουν όλη τη διάρκεια της δικτατορικής επταετίας και που η σημασία
τους, συνειδητά ή ασυνείδητα, υπερτονίζεται. Γιατί έτσι βολεύονται όλοι. Πέρα
από την αυτοπροβολή και την εξαργύρωση επιταγών του παρελθόντος, υπαινίσσομαι
την ανέντιμη οικειοποίηση πράξεων αδιαμφισβήτητου ηρωισμού και αυταπάρνησης
μιας ελάχιστης μειοψηφίας από την πλειοψηφία των αδιάφορων και των βολεμένων,
σε μια προσπάθεια συλλογικής απενοχοποίησης που έκτοτε συνεχίζεται. Συμβαίνει
δηλαδή στη χώρα μας ό,τι είχε συμβεί παλαιότερα στη Γαλλία, με τη στάση των
Γάλλων επί Κατοχής: οι τελευταίοι, χρειάστηκε να περάσουν τουλάχιστον σαράντα
χρόνια για να παραδεχθούν ότι, στην αρχή τουλάχιστον, με ελάχιστες εξαιρέσεις,
όχι μόνο δεν αντιστάθηκαν στους Γερμανούς, αλλά προσχώρησαν μαζικά στον
στρατάρχη Πετέν και το απαίσιο καθεστώς που ο τελευταίος είχε εγκαθιδρύσει με
την υποστήριξη των κατακτητών», καταλήγει.

Τι δεν ξέρουμε…

* Τις εσωτερικές αντιθέσεις του χουντικού καθεστώτος

* Ποιοι πλούτισαν από το χουντικό καθεστώς

* Αν η επταετία ολοκλήρωσε τη διαμόρφωση της ιδεολογίας του
μικροαστισμού

* Πώς επηρέασε η χούντα την τέχνη

* Τις ακριβείς σχέσεις του πνευματικού κόσμου με τη χούντα

* Από πού προέρχονταν και τι απέγιναν όσοι εξαγνίστηκαν από το
«στιγμιαίο»

Μένει να καταγραφεί…

* Ότι η εκ των υστέρων ομόθυμη καταδίκη της δικτατορίας συγκάλυψε την
αρχική ανοχή

* Ότι οι νικητές του Εμφυλίου δεν ήταν προετοιμασμένοι να
αντιμετωπίσουν τόσο γρήγορη ανάκαμψη της κοινωνίας και της Αριστεράς

Τι θα θέλαμε να ξέρουμε

«H γενική εντύπωσή μου είναι ότι η “Ιστορία της στρατιωτικής δικτατορίας της
21ης Απριλίου” γράφεται ακόμη μέσα σε ένα πνεύμα δεδομένης μεν απόρριψης του
περιεχομένου της, αλλά χωρίς μέριμνα για την ανακάλυψη μιας ιδιοσυστασίας, αν
αυτή υπάρχει, του εγχειρήματος», λέει ο ιστορικός Βασίλης Παναγιωτόπουλος.

«Θα θέλαμε να ξέρουμε, παραδείγματος χάριν, όχι μόνο τον βαθμό εξάρτησης του
σώματος των αξιωματικών από την Αυλή και τον αμερικανικό παράγοντα, αλλά και
τις διαδικασίες απεξάρτησης, με όσες, άκρως αποκλίνουσες, συνέπειες επιφέρουν
– θετικές και αρνητικές· εννοώ από την ευπρόσδεκτη κατάργηση της βασιλείας ως
το εθνικιστικό – ανθελληνικό πραξικόπημα στην Κύπρο», εξηγεί.

«Αν αποφασίζαμε να βγάλουμε συμπεράσματα», λέει ο Νίκος Αλιβιζάτος, «για να
αποκαταστήσουμε όχι μόνον την ψυχική μας ισορροπία, αλλά την ιστορική αλήθεια,
εγώ προσωπικά θα έστρεφα τη συζήτηση στα πιο “καθημερινά” της χουντικής
επταετίας, τα λιγότερο “ηρωικά”. Θα προσπαθούσα να απαντήσω σε ερωτήματα σαν
τα ακόλουθα:

Αν, όπως μάλλον φάνηκε, οι ίδιοι οι συνταγματάρχες δεν πλούτισαν, ποιοι ήταν
εκείνοι που γύρω τους επωφελήθηκαν από το καθεστώς τους; Ποια ήταν τα “τζάκια”
της επταετίας και τι απέγιναν;

Στη συντριπτική της πλειοψηφία, η λεγόμενη “πνευματική ηγεσία” της χώρας
συμβιβάσθηκε με τη χούντα. Πώς εκδήλωσε την προσχώρησή της σε αυτήν και από
πότε άρχισε να παίρνει τις αποστάσεις της;

Πώς επηρέασε η χούντα την τέχνη, τη μουσική και, γενικότερα, την αισθητική τής
εποχής; Πώς ανακόπηκε η “άνοιξη” του πρώτου μισού της δεκαετίας του 1960; Ήταν
άραγε συμπτωματική η επιτυχία τραγουδιών με “εθνικές” προδιαγραφές, όπως το
δημοφιλέστατο “Να ‘τανε το ’21”, που ανέδειξε τότε τον Γιώργο Νταλάρα, ή το
“Πώς καταντήσαμε λοχία;”.

Απεναντίας, επίσης, στη συντριπτική της πλειοψηφία η πολιτική ηγεσία της χώρας
– συμπεριλαμβανομένης και της προδικτατορικής Δεξιάς – αρνήθηκε να συνεργασθεί
με τη χούντα. H στάση της ήταν άραγε απόρροια φιλελεύθερων παραδόσεων,
ευρωπαϊκών πιέσεων ή απλώς καιροσκοπικών σταθμίσεων;

Γιατί οι πολιτικές δυνάμεις της χώρας δεν κατόρθωσαν, παρ’ όλα αυτά, να
συνεννοηθούν μεταξύ τους και να προτείνουν εγκαίρως μιαν εναλλακτική πολιτική
λύση, που θα μπορούσε ενδεχομένως να προλάβει την τραγωδία της Κύπρου; Ποιοι
ευθύνονταν περισσότερο γι’ αυτό;

Ευρύτατες όψεις της περιόδου παραμένουν ακόμη ουσιαστικά αδιερεύνητες», λέει ο
Ηλίας Νικολακόπουλος. «Π.χ.: οι εσωτερικές αντιθέσεις του δικτατορικού
καθεστώτος, σε πολιτικό, στρατιωτικό και οικονομικό επίπεδο· το πολιτικό
προσωπικό τής δικτατορίας (δηλαδή όλοι όσοι εξαγνίστηκαν από το “στιγμιαίο”)
και η μετέπειτα πορεία τους· η ανοχή την οποία επέδειξαν απέναντι στη
δικτατορία σημαντικά τμήματα του πληθυσμού».

INFO

Βιβλιογραφία

E’ Συνέδριο Ελληνικής Εταιρείας Πολιτικής Επιστήμης, εισηγήσεις, «H δικτατορία
1967-1974 Πολιτικές πρακτικές, ιδεολογικός λόγος, αντίσταση», Εκδ. Καστανιώτη.

Σωτήρης Ριζάς, «Οι Ηνωμένες Πολιτείες, η δικτατορία των συνταγματαρχών και το
Κυπριακό ζήτημα 1967-1974», Εκδ. Πατάκη

Θεόδωρος Κουλουμπής, «’71 και ’74: σημειώσεις ενός πανεπιστημιακού», Εκδ.
Πατάκη

Σταύρος Ψυχάρης, «70 κρίσιμες ημέρες», «Τα παρασκήνια της αλλαγής», Εκδ.
Παπαζήση

Αλέξης Παπαχελάς, «Ο βιασμός της ελληνικής δημοκρατίας», Εκδ. Εστία

Κώστας Βενιζέλος, Μιχάλης Ιγνατίου, «Τα Μυστικά Αρχεία του Κίσιντζερ», Εκδ.
Λιβάνη

Νίκος Κακαουνάκης, «2.650 μερόνυχτα συνωμοσίας», Εκδ. Παπαζήση