TPITH AΠOΨH «Yπέρ πίστεως και πατρίδος»

Ο θάνατος του Πάπα πριν από λίγες ημέρες και η πρωτοφανής λατρεία που
εκδηλώθηκε από πλήθη ανθρώπων, έδωσαν την ευκαιρία στις ευρωπαϊκές κυρίως
εφημερίδες να δημοσιεύσουν θαυμαστά άρθρα και σχόλια για την προσωπικότητά του
και για τον ρόλο του στα διεθνή πράγματα μέσω της ποδηγέτησης ευρύτατων λαϊκών
μαζών σε όλο τον κόσμο· για τον ρόλο τής, καθολικής εν προκειμένω, Εκκλησίας
στην προπαγάνδιση αντικοινωνικών ιδεών, κατά τη «βασιλεία» του συγκεκριμένου
προκαθημένου της. Αρθρογράφοι και σχολιαστές επισήμαναν τον συντηρητισμό του,
την «επιτυχία» του να καταστρέψει κάθε κοινωνικού χαρακτήρα κίνηση – ή και
κίνημα – στους κόλπους της Εκκλησίας του και να οδηγήσει τους μηχανισμούς της
σε θεολογίες παλαιότερων αιώνων, καθώς και τη στενή συνεργασία του και τη
στήριξή του στα πιο συντηρητικά, έως και φασιστικά, πολιτικά συστήματα. Όσοι
δεν επιθυμούν ή δεν μπορούν να μιλήσουν για το πέρασμά του από την εξουσία με
αυτούς τους χαρακτηρισμούς, κάνουν λόγο για αντιφατική προσωπικότητα και
αντιφατική πολιτική.

Ήταν ένας Πάπας που δεν πλησίασε την κοινωνία, παρά την αιχμαλώτισε μέσω της
ευρύτατης – και επιδέξιας – χρήσης των ηλεκτρονικών Μέσων· που ανέδειξε όμως
την αναμφισβήτητη ισχύ της Εκκλησίας του σε όλο τον κόσμο. Είναι η Εκκλησία
που δεν φοβάται, φοβίζει.

Καμιά σύγκριση ασφαλώς δεν μπορεί να γίνει με τη δική μας, την ελλαδική
Εκκλησία, μολονότι ευχερέστατα αναγνωρίζονται κοινές συμπεριφορές:
αναχρονισμός, χρήση των Μέσων, προπαγάνδα κ.λπ. Και διαφορές όμως ευχερώς
εντοπίζονται: η δική μας Εκκλησία είναι μικρότερη και από μικρογραφία της
παπικής· η δική μας Εκκλησία και φοβίζει και φοβάται· η δική μας Εκκλησία έχει
τη δυστυχία να είναι κρατική· και έχει την ανοησία να παριστάνει την «εθνική»
Εκκλησία – να ταυτίζεται με την ιστορία του Ελληνισμού, περιφρονώντας τα
πορίσματα της επιστημονικής έρευνας και επιμένοντας να ορίζει εκείνη, μέσω της
κατασκευής ιστορικών μύθων κυρίως, αυτό που συνέβη στο παρελθόν.

Τελευταία όμως συνέβη κάτι που, κατά την αντίληψή μου, είναι ανησυχητικό· δεν
γνωρίζω αν πρόκειται για σύμπτωση ή για έναρξη διαφορετικών συμπεριφορών και
νέας πρακτικής. Μιλώ για το εξής. H Ιερά Σύνοδος εξέδωσε πολυσέλιδο «Μήνυμα
προς τον ευσεβή λαό για τον εορτασμό της 25ης Μαρτίου»· το κείμενο το
μηνύματος απέστειλε σε όλες τις Μητροπόλεις με εντολή να αναγνωσθεί στους
ναούς την ημέρα της εθνικής εορτής. Την προηγούμενη ημέρα όμως, κατά τον
εσπερινό στη Μητρόπολη της Αθήνας, ο Αρχιεπίσκοπος κήρυξε για το νόημα και της
θρησκευτικής και της εθνικής εορτής· το κείμενο του κηρύγματός του
δημοσιεύτηκε στο Ίντερνετ, στην «κεντρική σελίδα του Αρχιεπισκόπου» (απορία:
υπάρχουν και μη κεντρικές σελίδες του;). Τα δύο κείμενα παρουσιάζουν
ακατανόητες διαφορές· μου έκαναν εντύπωση και θέλησα να πω δυο λόγια γι’
αυτές.

Θα αφήσω κατά μέρος ψεύδη και αποκρύψεις, όπως, για παράδειγμα, ενώ πολλοί
ιερωμένοι που πρόσφεραν στην Επανάσταση αναφέρονται ονομαστικά, ο Παπαφλέσσας
απουσιάζει από παντού· και όπως το καινοφανές ότι ο Γρηγόριος E’ «πλήρωσε με
τη ζωή του την υποστήριξή του προς τη Φιλική Εταιρεία!» για να μιλήσω για τις
διαφορές.

Το «μήνυμα» της Ιεράς Συνόδου εμφανίζεται να απομακρύνεται από μύθους –
σημαίες της, κυρίως αυτούς για το Κρυφό Σχολειό και για την κήρυξη της
Επανάστασης στην Αγία Λαύρα από τον Π. Πατρών Γερμανό. Αντί για Κρυφό Σχολειό
λέγεται ότι «ο απλός παπάς και ο καλόγερος έγιναν οι φορείς της στοιχειώδους
μορφώσεως των Ελληνοπαίδων, άλλοτε φανερά και άλλοτε κρυφά…». Αυτό που κάνει
εντύπωση όμως είναι η «εξαφάνιση» της Αγίας Λαύρας: ούτε λέξη γι’ αυτήν.

Αντίθετα, στο κήρυγμά του ο Αρχιεπίσκοπος μίλησε και για Κρυφά Σχολειά και για
Αγία Λαύρα. Δυστυχώς, ο Αρχιεπίσκοπος χρησιμοποιεί ερμηνείες για την ιστορική
εξέλιξη του νέου ελληνισμού εντελώς αντιιστορικές, δηλαδή αντιεπιστημονικές.
Και μολονότι το κείμενο του μηνύματος της Ιεράς Συνόδου χρησιμοποιεί από τη
γνωστή προκήρυξη του Αλ. Υψηλάντη μόνο τον τίτλο «μάχου υπέρ πίστεως και
πατρίδος», ο λόγος του είναι λιγότερο άκαμπτος. Στο κήρυγμα του Αρχιεπισκόπου
γίνεται προσπάθεια ανασκευής όλης της νεώτερης Ιστορίας μας: Ο Σουλτάνος
Μωάμεθ, ο κατακτητής του Βυζαντίου, «έκαμε ένα μεγάλο σφάλμα: έδωσε τα
προνόμια στην Εκκλησία…»· «οι Έλληνες απέκτησαν, διά της Εκκλησίας,
σχολεία»· «εάν δεν έχουμε γίνει μουσουλμάνοι και γενίτσαροι, αυτό οφείλεται
αποκλειστικά στην Εκκλησία»· «οι ιστορικοί…, όλοι καταλήγουν στο συμπέρασμα
ότι η απόφαση για την Επανάσταση αποτελούσε μία τρέλα, κρινόμενη με τα
ανθρώπινα μέτρα».

Θα τελειώσω με αυτό που λέγεται στο κείμενο του κηρύγματος, ότι η Εκκλησία
«αφού προσέφερε τα πάντα στο έθνος και αφού το ελευθέρωσε, επέπρωτο στους
χρόνους της ελευθερίας… να δει τα παιδιά της… υπέρ των οποίων είχε δώσει
τα πάντα, να την λεηλατούν και να την κατασυκοφαντούν… αλλά ο λαός μας
διέσωσε τα αισθήματα της ευγνωμοσύνης απέναντι της Εκκλησίας. Αισθήματα τα
οποία διασώζονται μέχρι και αυτές τις ημέρες, όπου οι Έλληνες, παρά τον
καταιγισμό της λασπολογίας, ο οποίος καταφέρεται κατά της Εκκλησίας και
εναντίον του Αρχιεπισκόπου, εξακολουθούν να πιστεύουν». Έχω μια εξήγηση και
μια απορία. H εξήγηση: κανένας, ούτε στο παρελθόν, ούτε σήμερα, δεν
λασπολόγησε κατά της πίστης και της Εκκλησίας· η Ιστοριογραφία έχει αποδώσει
και στα δύο τη θέση που δικαιούνται· με την ηγεσία της Εκκλησίας όμως και με
την εξουσία που οργανώνει κάτι συμβαίνει. Και η απορία: αφού της αποδίδεται
της Εκκλησίας ο ιστορικός της ρόλος, γιατί η ηγεσία της φοβάται την ιστορική
αλήθεια; Γιατί έχει αναγάγει την κατασκευή της Ιστορίας σε πρώτιστο καθήκον
της;

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών·
διευθυντής των «Αρχείων Πρωθυπουργού».