Δημοψήφισμα για τη Συνταγματική Συνθήκη;

1. Στη συζήτηση που έγινε στην Ευρώπη για τα «υπέρ» και τα «κατά» της
κύρωσης της Συνταγματικής Συνθήκης με δημοψήφισμα ακούστηκαν και οι εξής
σκέψεις:

α) Υπέρ του δημοψηφίσματος ειπώθηκε μεταξύ άλλων ότι:

– Αποτελεί κίνητρο για τους πολίτες ν’ ασχοληθούν με τα ευρωπαϊκά θέματα.

– Προσφέρει αυξημένο νομιμοποιητικό κύρος στη Συνταγματική Συνθήκη, αφού τα
συνταγματικά θέματα είναι κατ’ εξοχήν θέματα που αξιώνουν λαϊκή συμμετοχή.

– Θα προκαλέσει πολιτικό δημόσιο διάλογο, θα καταστεί ενδιαφέρον και για τα
MME και, τελικά, θα υπάρξει περισσότερη προσέγγιση μεταξύ πολιτικών και
πολιτών.

β) Κατά του δημοψηφίσματος ακούστηκαν τα εξής κυρίως επιχειρήματα:

– H πρωταρχικότητα της αντιπροσωπευτικής (κοινοβουλευτικής) διαδικασίας.

– H ύλη της Συνταγματικής Συνθήκης είναι εξαιρετικά σύνθετη και δύσκολη.

– Ο κίνδυνος παραπλανητικής λειτουργίας των MME.

– Ο κίνδυνος το θέμα να καταστεί περιεχόμενο κομματικής αντιπαράθεσης.

2. Πάνω στα πολιτικά αυτά επιχειρήματα ο καθένας μπορεί να κάνει τη
δική του εκτίμηση. Αυτό που κυρίως θέλω με τις σκέψεις που ακολουθούν να
εξηγήσω είναι η συνταγματική πλευρά του θέματος. Επιχειρώ μια προσέγγιση
στηριγμένη σε τρία ερωτήματα:

3. Το πρώτο ερώτημα: τι είναι από συνταγματικής πλευράς το
δημοψήφισμα.

α) Ο θεσμός του δημοψηφίσματος συνιστά διαδικασία άμεσης Δημοκρατίας.
Γι’ αυτό και λειτουργεί – πάντως στην Κοινοβουλευτική Δημοκρατία – ως
διαδικαστικό αντιστάθμισμα έναντι του αντιπροσωπευτικού συστήματος. H άμεση
δημοκρατία έχει εγγενή όρια: είτε την αδυναμία συνεχούς σύγκλισης της
«Εκκλησίας του Δήμου» είτε το μη προσβάσιμο του θέματος για τον κοινό πολίτη.

β) Στέκομαι ιδιαίτερα στο γεγονός ότι υπάρχουν θέματα που είναι από τη
φύση τους ακατάλληλα να γίνουν αντικείμενο δημοψηφίσματος, όπως π.χ. δυσχερή
προβλήματα περιβαλλοντικά, δημοσιονομικά, φορολογικά κ.ά., δηλαδή θέματα η
κατανόηση των οποίων προϋποθέτει ειδικότατες γνώσεις. Εάν τέτοια θέματα, παρά
την προφανή τους αδιαφάνεια για τον μέσο πολίτη, τεθούν τελικά σε δημοψήφισμα
συντρέχει περιγραφή δηλαδή καταδολίευση του συνταγματικού νοήματος του
δημοψηφίσματος κατά το άρθρο 44 § 2 Συντ. 2001.

γ) Με άλλα λόγια: το δημοψήφισμα δεν είναι πάντοτε και ασχέτως
τιθέμενου ερωτήματος δημοκρατικότερο της κοινοβουλευτικής διαδικασίας.

4. Το δεύτερο ερώτημα είναι αν η θεματική της Ευρωπαϊκής Συνταγματικής
Συνθήκης είναι κατανοήσιμη για τον μέσο πολίτη ώστε να γίνει αντικείμενο
δημοψηφισματικής διαδικασίας.

α) Το ζήτημα δεν είναι αν η κύρωση ή μη του Σχεδίου Συνθήκης για ένα
«Ευρωπαϊκό Σύνταγμα» εμπίπτει τόσο στην έννοια του «κρίσιμου εθνικού θέματος»
(άρθρο 44 § 2 εδ. α’) όσο και στην έννοια του «σοβαρού κοινωνικού ζητήματος»
(άρθρο 44 § 2 εδ. β’). Αυτό είναι προφανές. Το θέμα είναι, αν το περιεχόμενό
του μπορεί να καταστεί στο εκλογικό σώμα τόσο προσιτό, ώστε η εφαρμογή της
διαδικασίας αυτής να λειτουργήσει δημοκρατικά και να είναι γι’ αυτό
συνταγματικά θεμιτή.

β) Κοινή νομίζω είναι η διαπίστωση πως το θέμα «Ευρωπαϊκή Ένωση» για
χρόνια ήταν εκτός πολιτικής επικαιρότητας και ιδίως εκτός της αγοράς των MME.
H «Συνταγματική Συνθήκη», ίσως γιατί η λέξη «Σύνταγμα» κινεί το πολιτικό
ενδιαφέρον, άγγιξε ένα τμήμα της κοινής γνώμης. Επειδή όμως, ιδίως στα
πολιτικά, η ημιμάθεια είναι πιο επικίνδυνη από την άγνοια και επειδή το
κείμενο της Συνταγματικής Συνθήκης είναι για τον πολύ κόσμο, ακόμη και για
αρκετούς ανθρώπους των MME αλλά, δυστυχώς και της πολιτικής, σε επικίνδυνο
βαθμό ασαφές νεφέλωμα, πρέπει να εξετάσουμε το επίπεδο ενημερότητας του
εκλογικού σώματος για το κείμενο της νέας Συνθήκης για ένα Ευρωπαϊκό Σύνταγμα.

5. Το τρίτο ερώτημα είναι προφανές: είναι το εκλογικό μας σώμα ναι ή
όχι σήμερα έτοιμο μετά λόγου γνώσεως, δηλαδή συνειδητά, να δεχθεί ή να
απορρίψει τη Συνταγματική Συνθήκη; Τονίζω: Σήμερα. H απάντηση δεν μπορεί παρά
να είναι αρνητική.

α) Με την αρνητική απάντηση στο προηγούμενο ερώτημα όμως δεν
καταλήγουμε σε συμπέρασμα. Πρέπει να τεθεί ένα ακόμη ερώτημα: μήπως η απόφαση
για τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος αναγκάσει τους φορείς του δημοσίου βίου: τα
κόμματα, τα MME, τους πολιτικούς και επιστημονικούς συλλόγους, τα Πανεπιστήμια
κ.ο.κ. ν’ αρχίσουν μια ενημερωτική εκστρατεία για ένα θέμα που αγγίζει το κάθε
κράτος-μέλος και τον κάθε πολίτη υπαρξιακά.

β) Σε μια τέτοια περίπτωση η θεμελιώδης προϋπόθεση για τη
νομιμοποιητική αξία του δημοψηφίσματος, δηλαδή η προσβασιμότητα του θέματος
για το εκλογικό σώμα ναι μεν δεν θα συντρέχει την ώρα που θ’ αποφασιστεί,
είναι όμως πιθανόν να συντρέχει την ώρα της διεξαγωγής του. Πάντως, τελικά το
δημοψήφισμα μπορεί να λειτουργήσει ως θεσμός άμεσης έκφρασης της λαϊκής
κυριαρχίας και όχι ως εργαλείο αξιοποίησης της άγνοιας των πολιτών για ένα
κομματικά επιθυμητό αποτέλεσμα.

6. Στην περίπτωσή μας, εάν η διεξαγωγή δημοψηφίσματος οργανωθεί
χρονικά έτσι ώστε να υπάρξει ο χρόνος της ενημέρωσης, τότε δύο επιλογές έχει η
Βουλή και ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας που αποφασίζουν σχετικά:

– Ή αποτολμούν το δημοψήφισμα με δεδομένη τη βούληση κράτους και κοινωνίας να
ακολουθήσει η συνταγματικά απαραίτητη ενημέρωση, – ή, διαπιστώνοντας την
αδυναμία ή την έλλειψη πολιτικής βούλησης για ενημέρωση, δεν το αποφασίζουν.

7. Από αυτήν την πολιτικά ευαίσθητη και υπεύθυνη κρίση (πρόγνωση!)
εξαρτάται όχι μόνο η σκοπιμότητα, αλλά και η συνταγματική νομιμότητα ενός
δημοψηφίσματος για τη Συνταγματική Συνθήκη. H προσδοκία για επαρκή ενημέρωση
μπορεί να στηρίξει συνταγματικά τη διεξαγωγή του δημοψηφίσματος, που άλλωστε,
αναγγελλόμενο, θα καταστήσει την ενημέρωση συνταγματική υποχρέωση, δηλαδή
συνταγματική αξίωση των Ελλήνων πολιτών.

8. Άλλο βέβαια το θέμα μήπως η ατυχής θεωρία αυτών των ημερών περί
«προστασίας» του εθνικού Συντάγματος έναντι της Ευρωπαϊκής Ένωσης, νοθεύσει
την εικόνα των δεδομένων και επομένως και το ίδιο το δημοψήφισμα.