TPITH AΠOΨH Περί (πλ)ήθους

Δεν λέω πως φταις γι’ αυτό

μα δεν είσαι και αθώος

Θ. Πάνου, Χαιρετισμός

Αναρωτιέμαι συχνά «ποιος ορίζει ή έστω ποιος οριοθετεί την έννοια και το
περιεχόμενο του ήθους στη χώρα μας». Πρόκειται για έναν αυτοπροσδιοριζόμενο
και αυτοαναφερόμενο όρο; Μήπως είναι παιδί (γνήσιο ή νόθο) των κοινωνικών και
πολιτισμικών συγκυριών; Ή μήπως αναδεικνύεται μέσα από δημοσκοπήσεις (του
πλήθους ή της αντιπροσωπευτικής ομάδας μιας αόριστης και αόρατης κοινής
γνώμης);

Το ερώτημα δεν είναι θεωρητικό ή ακαδημαϊκό. Συνδέεται άρρηκτα αφενός με τα
ηθικά πρότυπα της κοινωνίας (και της πολιτικής) και αφετέρου με την εμπορία
ηθικής (απ)αξίας που ασκούν – ουχί αφιλοκερδώς – ποικιλόμορφοι θεσμοί και
φορείς.

Αν ισχύει η εκδοχή ότι το ήθος το ορίζουν – κατά βούληση και κατά περίσταση –
οι πολλοί (ερωτώμενοι ή συνεντευξιαζόμενοι), τότε το μόνον ίσως που μας μένει
(σ’ εμάς τους υπολοίπους) είναι είτε να μπούμε στο σκοτεινό λούκι «της
σπειροειδούς γραμμής της σιωπής» (συμφωνώντας πάντα με το ρεύμα) είτε ν’
αντιτάξουμε το επιχείρημα ότι το αποτέλεσμα καθρεφτίζει τη δική τους – και όχι
τη δική μας ή γενικότερα όλων των Ελλήνων – ηθική στάση.

Το καλό και το κακό, η αγάπη και το μίσος δεν μαρτυρούνται ούτε από στατιστικά
μεγέθη ούτε από αρθρογραφικές (ή τηλεοπτικές) αποκαλύψεις. Απορρέουν από ένα
σύστημα διαχρονικών αξιών και αξιολογήσεων, με διάρκεια, βάθος και βίωση
αλήθειας που δεν έχουν καμία σχέση με τους στιγμιαίους εντυπωσιασμούς ενός
ηθικολογούντος show. Από την άλλη πλευρά, η ηθική που προκύπτει από
καταναγκασμούς και παράγει καταστολή χρησιμοποιεί τον «άγιο σκοπό» ως
«σατανικό μέσον» για να πετύχει ανθρώπινα πάθη (στα οποία ούτε η ιδιοτέλεια
ούτε η ανηθικότητα απουσιάζουν). Δεν συνιστά συνεπώς ηθικό πρότυπο για κανέναν
(και κυρίως για τους νέους) η προσχηματική ρητορική τής ηθικής κάθαρσης, όταν
η φύση της εξουσίας και η νοσηρότητα των διαπλεκόμενων σχέσεων δεν αφήνουν
περιθώρια για την απ-ελευθέρωση σωμάτων, ψυχών και πνεύματος.

Ηθικός είναι αυτός που πάντα βλέπει και όχι εκείνος που άλλοτε βλέπει (και
γνωρίζει) και άλλοτε όχι.

Αυτός ο τελευταίος – πολιτικός, διανοούμενος, παπάς, δικαστής, δημοσιογράφος –
μπορεί να είναι ισορροπιστής ή συμβιβασμένος. Ηθικό παράδειγμα πάντως δεν
είναι.

Πάνω στη σύγχυση περί του ήθους και της ηθικής (ατόμων, εκπροσώπων, θεσμών
κ.ο.κ.) στηρίζεται και αναπτύσσεται η εμπορία της ηθικής. Οι αδικίες και οι
ανισότητες, τα λάθη και οι αδυναμίες, αν προβληθούν με τον κατάλληλο τρόπο
μέσω των media, όχι μόνο κερδίζουν τη συμπάθεια του κόσμου αλλά ενθαρρύνουν
και κινήσεις φιλανθρωπίας. Τα δίκτυα προσέλκυσης χρημάτων και επενδύσεων, αλλά
και τα δίκτυα ενεργητικής (με το αζημίωτο) άφεσης αμαρτιών, χρησιμοποιούν τον
πόνο, το μίσος, τον φόβο, την οργή, τον θάνατο για να γεμίσουν τα ταμεία τους.
Τελικά όλα μπορεί να επιτραπούν, όλα να συγχωρεθούν, όλα να συν-καλυφθούν εάν
ένας ισχυρός οργανισμός, ένα μεγάλο κόμμα, ένας θεσμικός παράγων, ένας
Πρόεδρος, ακόμη κι ένας μη κυβερνητικός μηχανισμός αποφασίσουν ότι η αλήθεια
βλάπτει περισσότερο από το ψέμα. Έτσι, σχεδόν καθημερινά, και πολλές φορές εν
αγνοία μας, εκδίδονται πιστοποιητικά εντίμου βίου ή και τιμιότητας, τα οποία
χρυσοπληρώνονται για να διευκολύνουν τους αμαρτωλούς να επιστρέψουν λευκοί (ή
λευκαθέντες) στην καλή κοινωνία (και να συνεχίσουν το «ευάρεστον έργο» τους).

Οι ανήθικοι παίζουν «ηθικά σενάρια» για να μπορούν μέσω της ψευδο-κάθαρσης και
της αντικατάστασης ομοίων με όμοιους να μας ξεγελάσουν και να μας πείσουν ότι
ένας είναι ο δρόμος της επιτυχίας (ή της σωτηρίας). Κι αυτός ο δρόμος περνάει
μέσα από τους δικούς τους ιστούς. Υπάρχουν άραγε ακόμα τόσο ευκολόπιστοι
πιστοί για να τους ακολουθήσουν;

O Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Εγκληματολογίας στο Τμήμα
Επικοινωνίας και MME στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.