«Πετάει» η ψυχολογία

Τι είναι αυτό που κάνει τον έναν ντροπαλό και τον άλλον κοινωνικό και
τολμηρό; Πώς καθορίζεται η διαφορετική συμπεριφορά κάθε ανθρώπου σε
συγκεκριμένες καταστάσεις;

Τα ερωτήματα είναι σχεδόν… συνομήλικα με την ίδια την επιστήμη! Εδώ και
δεκαετίες, οι επιστήμονες προσπαθούν να λύσουν το μυστήριο της ανθρώπινης
προσωπικότητας. Τελευταία έχει μπει στο παιχνίδι και ο ρόλος που παίζουν τα
γονίδια στη διαμόρφωση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών κάθε ανθρώπου καθώς και
οι διαδικασίες μέσα από τις οποίες εξελίσσονται τα χαρακτηριστικά αυτά.

Μια ομάδα Δανών επιστημόνων έχει ξεκινήσει σειρά πειραμάτων για τον σκοπό
αυτό. Μελετούν χιλιάδες υποκείμενα, παρατηρούν τις μεταξύ τους
αλληλεπιδράσεις, συγκρίνουν την προσωπικότητά τους με αυτήν των παιδιών τους
και αναλύουν το DNA τους.

«Λεπτομέρεια»: τα υποκείμενα που έχουν μπει στο μικροσκόπιο έχουν φτερά! Δεν
πρόκειται για ανθρώπους, αλλά για άγρια πουλιά και συγκεκριμένα για
μελισσοφάγους: Οι επιστήμονες του Ολλανδικού Ινστιτούτου Οικολογίας προσπαθούν
να καταλάβουν τον χαρακτήρα του ανθρώπου κάνοντας «φύλλο και φτερό» την
προσωπικότητα των πουλιών.

Μπορεί να ακούγεται παράλογο, αλλά φαίνεται να έχει σοβαρή επιστημονική βάση.
Έχει διαπιστωθεί ότι σε πολλά είδη του ζωικού βασιλείου κάθε ζώο εκδηλώνει
διαφορετικές συμπεριφορές – διαφορετικότητα που συμπίπτει με τον ορισμό της
προσωπικότητας. Βασιζόμενοι σε αυτή την αρχή, οι Δανοί προσπαθούν να
αποδείξουν ότι τόσο στα ζώα όσο και στον άνθρωπο η προσωπικότητα περνά από
στάδια εξέλιξης: η διαφορά βρίσκεται ακριβώς στον βαθμό εξέλιξης του κάθε
είδους.

Τα πειράματα. Οι επιστήμονες επέλεξαν τον μελισσοφάγο της Ευρώπης καθώς
οι συνήθειές του – να ζει επί χρόνια στο ίδιο δάσος και σπάνια να μετακινείται
– επιτρέπουν την ευκολότερη παρατήρηση σε βάθος χρόνου. Μερικά από τα
πειράματα περιλαμβάνουν τοποθέτηση αντικειμένων στις φωλιές, μεταφορά πουλιών
σε άγνωστο περιβάλλον κ.α., με στόχο πάντα την καταγραφή των αντιδράσεών τους.

Προς το παρόν, οι επιστήμονες μελετούν δύο χαρακτηριστικά: την τόλμη και τη
συστολή. Διαπιστώνουν δηλαδή ότι υπάρχουν «τολμηροί» μελισσοφάγοι οι οποίοι
προσαρμόζονται σε νέες συνθήκες και άγνωστες καταστάσεις πολύ πιο εύκολα από
ό,τι οι «ντροπαλοί».

Το συγκεκριμένο εγχείρημα θεωρείται το πιο φιλόδοξο σχετικά με την
προσωπικότητα των ζώων. Στόχος των ερευνητών είναι να αποσαφηνίσουν τον ρόλο
που παίζουν τα γονίδια στην διαμόρφωση της συμπεριφοράς των πουλιών και το πώς
αυτή η συμπεριφορά επηρεάζει τελικά την επιβίωσή τους. Το επόμενο βήμα τους θα
είναι να κάνουν παράλληλες μελέτες και σε ανθρώπους για να εξετάσουν αν οι
διαδικασίες εξέλιξης των πουλιών είναι παρόμοιες και στο ανθρώπινο είδος.

Πώς θα αντιδράσει τώρα; Ο ευρωπαίος μελισσοφάγος στο μικροσκόπιο της επιστήμης

100 χρόνια. H επιστήμη της ανθρώπινης προσωπικότητας κλείνει σε λίγο
100 χρόνια ύπαρξης. Ώς τώρα, βέβαια, η πιο συνηθισμένη μέθοδος μελέτης ήταν τα
ερωτηματολόγια όπου οι άνθρωποι καλούνταν να περιγράψουν τη συμπεριφορά τους
απέναντι στους άλλους ή τις αντιδράσεις τους σε ορισμένες περιστάσεις.

Όπως έχει περιγράψει πρόσφατα ο Σάμιουελ Γκόζλινγκ, ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο
του Τέξας, κοινή διαπίστωση στις μελέτες που έχουν κατά καιρούς
πραγματοποιηθεί είναι ότι ορισμένα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης
προσωπικότητας πάνε μαζί: Οι άνθρωποι λόγου χάρη με ενεργητικότητα είναι
συνήθως και ομιλητικοί, ενώ οι πιο συνεσταλμένοι έχουν μεγαλύτερη δυσκολία
στις συζητήσεις. Αυτό, μάλιστα, έχει παρατηρηθεί στους ανθρώπους από κάθε
σημείο του πλανήτη, ανεξαρτήτως φυλής, κουλτούρας ή γλώσσας.

Έτσι, η Ψυχολογία κατάφερε να διαχωρίσει πέντε διαστάσεις της προσωπικότητας
στην καθεμιά από τις οποίες ομαδοποιούνται διάφορα χαρακτηριστικά. Για
παράδειγμα, η εξωστρέφεια περικλείει ιδιότητες όπως η κοινωνικότητα, ο
δυναμισμός, αλλά και η τάση για θετικά συναισθήματα.

Τα γονίδια. Στην περίπτωση των πουλιών, οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι
τέτοιες ομάδες χαρακτηριστικών και συμπεριφορών έχουν άμεση σχέση με τα
γονίδια. Δεν είναι, άλλωστε τυχαίο ότι το 50% της «ποικιλίας» στις…
ιπτάμενες προσωπικότητες οφείλεται στην αντίστοιχη ποικιλία γονιδίων.
Συγκεκριμένα, εκτιμάται ότι τέτοιο ρόλο παίζουν τουλάχιστον δέκα γονίδια, ενώ
για το γονίδιο DRD4 ο συσχετισμός με τη διαμόρφωση της προσωπικότητας είναι
μερικά βήματα πριν από την απόλυτη επιβεβαίωση.

Γενετική προσέγγιση

Ενώ τα πουλιά με «προσω-πικότητα» που ισορροπεί ανάμεσα στην τόλμη και τη
συστολή φαίνεται να επιβιώνουν καλύτερα στη φύση, η εξέλιξη του είδους
επιτρέπει και σε μη «ισορροπημένες προσωπικότητες» να επιβιώνουν. Με βάση το
γεγονός αυτό οι επιστήμονες συμπεραίνουν ότι τέτοιου είδους προσωπικότητες
προκύπτουν από το «πάντρεμα» τολμηρών και συνεσταλμένων γονιδίων. Αυτό
σημαίνει ότι πάντα θα υπάρχουν νεοσσοί που κληρονομούν από τους γονείς τους
μόνο τολμηρά ή μόνο συνεσταλμένα γονίδια.

Ανάλογη γενετική προσέγγιση της προσωπικότητας έχει προκύψει από μελέτες και
για τους ανθρώπους. Μόνο που στην περίπτωση του ανθρώπινου είδους, η μελέτη
και η παρατήρηση έχει περισσότερες πρακτικές δυσκολίες – δεν μπορεί κανείς να
μαζέψει νεογέννητα μωρά για να καταγράψει την εξέλιξή τους!

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Δέσποινα Κουκλάκη