Eκκρεμής ανα-παράσταση

Σκηνή από την παράσταση «Και καλά Χριστούγεννα» που παίζεται στο θέατρο «Οδού Κεφαλληνίας»

Ο Άλαν Έικμπορν είναι δημιουργός που στηρίζεται στη γλώσσα, στις δομές της,
στις ευφωνίες της, στις δυνατότητες για λογοπαίγνια και στις αναφορές της στο
εκπαιδευτικό εγκύκλιο πρόγραμμα. Ως εκ τούτου είναι πάρα πολύ δύσκολη η
μεταγραφή του σε άλλα ήθη και άλλες γλωσσικές και εκπαιδευτικές στρατηγικές

Σκέπτομαι π.χ. σε τι προβλήματα θα έμπλεκε ένας Άγγλος μεταφραστής αν
αποφάσιζε να μεταφράσει τα γλωσσικά «μνημεία» του Νίκου Τσιφόρου, όπως π.χ.
«Τα παλιόπαιδα τ’ ατίθασα» με τις έξοχες συντακτικές τους ακροβασίες και την
αργκό. Πώς να μεταφραστεί γαλλικά ή αγγλικά η «Φαύστα» του Μποστ; Κατά την
ταπεινή μου γνώμη μόνο διασκευασμένος στα καθ’ ημάς παίζεται ο Έικμπορν,
δηλαδή με αναλογίες και προσαρμογές ή σε ένα ανάλογο ιδιότυπο ιδίωμα, όπως με
το άλλο έργο του Έικμπορν «H αστική τάξη ονειρεύεται» που μεταποίησε
κυριολεκτικά σαν δικό του έργο ο Παύλος Μάτεσις (1974). Ο Έικμπορν είναι και
πολυγραφότατος και δημοφιλέστατος στην πατρίδα του, αλλά και στην Αμερική. H
κριτική μάλιστα έφτασε να τον χαρακτηρίσει Άγγλο Τσέχωφ, όχι βεβαίως
παραπέμποντας στα μεγάλα έργα του Ρώσου δραματουργού αλλά κυρίως στα
μονόπρακτά του και στις ιλαρές ιστορίες των διηγημάτων του. Δύσκολα μπορείς να
βρεις έναν τυπικό ταξινομικό χαρακτηρισμό για το έργο του Έικμπορν. Έχει κάτι
από γαλλική φάρσα, στις ανατροπές και στον ρυθμό, λίγο περίτεχνο διάλογο όπως
στον Γκόλντσμιθ, λίγο ειρωνική σοφιστική όπως στις τραγικές κωμωδίες του
Πιραντέλο αλλά και μια σφιχτή δομή που πάει και βρίσκει την τεχνική του Νιλ
Σάιμον. Όλα αυτά όχι μηχανικά παρατιθέμενα, αλλά σε δημιουργική και
αφομοιωμένη σύνθεση.

Στο θέατρο «Κεφαλληνίας», η θεατρική εταιρεία «Πράξη» ανέθεσε φέτος
στον Τάσο Μπαντή να μεταφράσει και να σκηνοθετήσει τη σάτιρα του Έικμπορν «Και
καλά Χριστούγεννα» («Γιορτάδες μέρες»). Ο Μπαντής έως την ώρα δεν έχει
ασχοληθεί επισταμένως με την κωμωδία. Έχει κτίσει με κύρος συχνά πολύ
προσεγμένες και ψαγμένες παραστάσεις, αλλά μόνον έναν Λαμπίς ανέβασε. Και
μάλιστα «H υπόθεση της οδού Λουρσίν» του μεγάλου δημιουργού φάρσας στα χέρια
του Μπαντή έγινε, ομολογώ με ερεθιστικά αποτελέσματα, μια σχεδόν πιραντελική
ειρωνική και σοφιστική αστυνομικού μυστηρίου τραγική φάρσα. Και αυτή του η
αμηχανία, προς τα πού να κλίνει η παράσταση του έργου του Έικμπορν, φάνηκε ήδη
στη μετάφραση. Θεατρικά σωστή, αλλά χωρίς εσωτερικούς ρυθμούς τέτοιους ώστε να
πυροδοτούν τη δράση και χωρίς το βιτριολικό χιούμορ του πρωτοτύπου. Και επειδή
ήταν ο μεταφραστής και σκηνοθέτης, είναι απορίας άξιον πώς ο δεύτερος δεν
διόρθωνε τον πρώτο όταν έβλεπε στις δοκιμές ότι η παράσταση ήταν άρρυθμη,
αμήχανη. Για να επιτευχθεί, νομίζω, μια ισόρροπη ανάγνωση ενός τέτοιας υφής
έργου χρειάζεται να βρεθεί η χρυσή τομή ανάμεσα στο θέατρο χαρακτήρων και στο
θέατρο καταστάσεων. Αν γύρει η παράσταση μονόπαντα, εκτροχιάζεται. Χρειάζεται
η διαγραφή των χαρακτήρων να σταθμεύσει στο περίγραμμα, κάτι μεταξύ χαρακτήρα
και τύπου και ο φαρσικός ρυθμός των καταστάσεων να μη γίνει καταιγιστικός. Ο
Μπαντής μετέφερε τον άξονα στους χαρακτήρες, λες και πράγματι ανέβαζε
τσεχωφική κωμωδία ειρωνική. Και πρέπει να ομολογήσω πως ο αντικειμενικός του
στόχος πέτυχε, έχοντας μάλιστα στη διάθεσή του έναν θαυμάσιο θίασο, πρόσφορο
να σχεδιάσει και σε βάθος χαρακτήρες και μεταξύ τους σχέσεις, έλξεις και
απωθήσεις. Έτσι όμως παγιδεύτηκε σε μια ιδιότυπη ηθογραφία. Και γνωρίζουν όσοι
με διαβάζουν πόσο υπόληψη έχω στο είδος αυτό, δεδομένου ότι θεωρώ και τον
Τσέχωφ και τον Τεν. Ουίλιαμς και τον Άλμπι μεγάλους ηθογράφους, αν εξαιρέσουμε
την ελληνική παρεξήγηση του όρου που συγχέει την ηθογραφία με τη γραφικότητα.
Ο Μπαντής όμως έπεσε σ’ ένα κυνήγι ύφους που έγινε μπούμερανγκ. Αν δεχτούμε
πως το έργο είναι μια μελέτη ηθών, δεν μπορείς να το αποσπάσεις από την
αγγλική του ιθαγένεια. Αν ανεβάσεις στην Ελλάδα Άγγλους αστούς αυθεντικούς (κι
αν βρεις ηθοποιούς να τους παραστήσουν) αυτή η ηθογραφία δεν θα λέει τίποτα,
γιατί δεν θα αναγνωρίζεται στο ελληνικό κοινό. Αν πάλι ελληνοποιήσεις τα ήθη,
θα προδώσεις τον Έικμπορν. Ο Μπαντής χωρίς να φτάσει στην προδοσία έμεινε στο
«Μεταξύ». Άρα, χαρακτήρες ενδιαφέροντες ερήμην του περιβάλλοντος χώρου και
χρόνου τους. Στερημένο δε το σύνολο από τον φαρσικό ρυθμό που υποβάλλει το
κείμενο, έφτασε σ’ αυτό που χαρακτήρισα αμηχανία. Και δεν χρειαζόταν παρά ένα
στρίψιμο της βίδας λίγο χαλαρά ώστε να καλπάσει η δράση, έστω πελεκώντας λίγο
τις χαρακτηρολογικές λεπτομέρειες.

Το έργο έχει κατάφωρη φαρσική οπτική. Διότι διαθέτει τον απαραίτητο
φαρσικό καταλύτη. Μέσα σε μια χριστουγεννιάτικη γιορταστική σύναξη μιας
οικογένειας (ζευγάρια, αδέρφια, νύφες, σύγαμπροι κ.λπ.) εισβάλλει ένας ξένος,
ένας καλεσμένος, σ’ άλλους επιθυμητός, σ’ άλλους ανεπιθύμητος, ο οποίος
δημιουργεί πάσης φύσεως οσμώσεις.

Σκηνικά σε τρία επίπεδα

O σκηνοθέτης της παράστασης Τάσος Μπαντής (ο «παππούς» στην «Πολίτικη Κουζίνα»)

«H Πράξη» μάς έχει πάντα συνηθίσει σε πλούσιες και τίμιες παραστάσεις. Και εδώ
δεν υστέρησε. Τα σκηνικά της Ελένης Μανωλοπούλου σε τρία διαφορετικά επίπεδα
ήταν έξοχα, ανεξάρτητα αν διέσπασαν τη δράση, δημιουργώντας μια από τις αιτίες
της αρρυθμίας. Γι’ αυτό δεν φταίει η σκηνογράφος. H Μαρία Αλβανού (κίνηση), ο
Αναστασίου (φωτισμοί), ο Ιατρόπουλος (μουσική και άλλοι σκηνικοί ήχοι) και ο
Στάθης Μαρκόπουλος (κατασκευαστής και δάσκαλος κουκλοθεάτρου) έδωσαν τον
καλύτερο εαυτό τους για να υπηρετήσουν τη σκηνοθεσία. Μια άρτια παραγωγή. H
διανομή φυσάει. Ο Γιάννης Βόγλης, λιτός, καίριος, κωμικά αποτελεσματικός στον
γρουσούζη, αναρχικό σχεδόν Χάρβεϊ. Ο Στέργιογλου με την άφθαστη μανιέρα ενός
τύπου κλόουν – γελοίου υποταγμένου συζύγου που εκτονώνεται σε ανούσιες
παραστάσεις κουκλοθεάτρου για παιδιά κάθε Χριστούγεννα είναι απολαυστικός, ο
πιο κοντινός στο ζητούμενο μιας ισόρροπης φάρσας χαρακτήρων (!). H Μπέτυ
Αρβανίτη έδειξε τα σπάνια προσόντα της και στην κωμωδία και στις απελπισμένες
ερωτικές της αποδράσεις προς τον προσκεκλημένο, υπέροχη. Ο Άλκης Παναγιωτίδης,
αν επιτάχυνε λίγο τον ρυθμό εις βάρος του αδιάφορου συζύγου – χαρακτήρα, θα
είχε κάνει σπουδαίο ρόλο.

Ο Νίκος Αρβανίτης έπαιξε με απολαυστική άνεση τον φευγάτο σύζυγο. H Μαριάνθη
Σοντάκη έκανε φάρσα, τύπο φάρσας και υπήρξε το άλας της παράστασης. Με
εξέπληξε η σκηνική ευφράδεια και η άνεση της Ράνιας Σχίζα. H Σμαράγδα
Σμυρναίου συμπλήρωσε το φαρσικό ντουέτο. Τι γούστο, τι μέτρο σ’ έναν ρόλο
(αφελής, κότα, υποχόνδρια, αλκοολική) στην κόψη του ξυραφιού!

Ο Δημήτρης Αλεξανδρής (Κλάιβ – ο παρείσακτος) είχε μια θεία αφέλεια, ένα
συνεχές έκπληκτο βλέμμα και σχεδίασε τύπο. Θα ήταν καλύτερα αν απέναντί του
δεν εύρισκε αργούς τσεχωφικούς χαρακτήρες.

Μια άνιση σκηνοθεσία με έξοχες επιμέρους υποκριτικές επιτεύξεις.

INFO

«… Και καλά Χριστούγεννα». Στο θέατρο «Οδού Κεφαλληνίας» (Κεφαλληνίας 16,
Κυψέλη. Τηλ. 210.88.38.727