Nαι στο Eυρωπαϊκό Σύνταγμα

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στις 12.01 είπε ένα ορθό και σαφές NAI στη
«Συνθήκη για τη θέσπιση Συντάγματος της Ευρώπης». Αν η Συνθήκη αυτή κυρωθεί
και από τα εικοσιπέντε κράτη-μέλη, τότε θα πάρει τη θέση των δύο Συνθηκών της
Νίκαιας του 2000 που σήμερα ισχύουν, της «Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση»
και της «Συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας».

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο που αποτελείται από τους αρχηγούς κρατών και κυβερνήσεων – με το νέο Ευρωπαϊκό Σύνταγμα – αποκτά εκλεγμένο Πρόεδρο με θητεία δυόμισι χρόνων και δυνατότητα επανεκλογής του. H ισοτιμία των κρατών με τις εξάμηνες προεδρίες περιορίζεται πλέον στο συμβούλιο υπουργών

H σχετική συζήτηση για το Σύνταγμα είτε δεν ενδιαφέρει, είτε δεν γίνεται
αντιληπτή, είτε αξιοποιείται τόσο από τους ακραίους, δηλαδή άκριτους
«ευρωπαϊστές», όσο και από τους αμετανόητους ευρωσκεπτικιστές. Το κείμενο που
ακολουθεί στρέφεται εξίσου εναντίον και των δύο άκρων.

1. Περί τίνος πρόκειται; Πρόκειται για μια ευρωπαϊκή Συνθήκη, αρκετά –
όπως θα δούμε – βελτιωμένη έναντι της ισχύουσας Συνθήκης της Νίκαιας και
βασισμένης όχι, όπως ώς τώρα, σε σχέδιο που ετοίμαζε η γραφειοκρατία των
εθνικών κυβερνήσεων και των Βρυξελλών, αλλά μία αρκετά αντιπροσωπευτική των
λαών «Συνέλευση» που την αποτελούσαν – κατά μεγάλη πλειοψηφία – εθνικοί
βουλευτές και ευρωβουλευτές.

2. «Και το όνομα αυτής»; H ίδια η Συνθήκη αυτοχαρακτηρίστηκε, αφού
ονόμασε το ουσιαστικό της περιεχόμενο «Σύνταγμα», χωρίς όμως και να αποσιωπά
την ιδιότητά της ως Συνθήκη (του Διεθνούς Δικαίου).

3. Τι σημαίνει «Σύνταγμα»; Ένα Σύνταγμα διαφέρει από άλλα νομοθετήματα
ως προς δύο πράγματα:

α) Πρώτον, ως προς τον τρόπο ψήφισής του, διότι πρέπει να συνιστά
θεμελιώδη έκφραση της λαϊκής κυριαρχίας (να έχει δηλαδή ουσιαστικότερη και
αμεσότερη αναγωγή στον λαό).

β) Δεύτερον, ως προς το περιεχόμενό του αφού πρέπει να περιέχει τις
βασικές θεσμικές προϋποθέσεις και το θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας της έννομης
τάξης στην οποία απευθύνεται – εδώ της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Έτσι διαμόρφωσε ο
ευρωπαϊκός συνταγματικός πολιτισμός την έννοια «Σύνταγμα».

4. Είναι, σύμφωνα με τα προηγούμενα, «Σύνταγμα» η Συνθήκη που
ψηφίστηκε;

α) H πρώτη από τις προϋποθέσεις του (παραπ. 3 α) δεν συντρέχει. H
ψήφισή του γίνεται όπως η ψήφιση κάθε διεθνούς συνθήκης, όπως δηλαδή όλων των
Ευρωπαϊκών Συνθηκών που προηγήθηκαν. Δεν πρέπει παρ’ όλα αυτά να υποτιμούμε το
γεγονός ότι η ετοιμασία του Σχεδίου, όπως μόλις σημειώσαμε, δεν ήταν, όπως στο
παρελθόν, έργο της γραφειοκρατίας αλλά μιας αρκετά αντιπροσωπευτικής των λαών
Συνέλευσης.

β) H δεύτερη προϋπόθεση (βλ. 3 β) συντρέχει μόνο ως προς το πρώτο μέρος
(θεσμική οργάνωση), ως προς το δεύτερο μέρος (θεμελιώδη δικαιώματα) και ως
προς κάποιες μόνο διατάξεις του τέταρτου μέρους (π.χ. η διάταξη που ορίζει τη
διαδικασία αναθεώρησής του). Αντίθετα, το τρίτο μέρος που καλύπτει και το
μέγιστο μέρος του όλου και που ορίζει τις πολιτικές της Ένωσης δεν διαφέρει
ουσιαστικά από τη Συνθήκη της Νίκαιας και ουδεμία απολύτως σχέση έχει με την
έννοια του Συντάγματος.

5. E, – θα μου έλεγε εύλογα κάποιος – και τι σημασία έχει αν η νέα
Συνθήκη είναι ή αποκαλείται «Σύνταγμα»; Πρώτα πρώτα, δεν νομίζω ποτέ η
επιστημονική ακρίβεια να έβλαψε τον πολιτικό λόγο. Τον έκανε πάντοτε
διαφανέστερο! Ειδικότερα όμως εδώ, ο όρος «Σύνταγμα» συμβολίζει μια Ευρωπαϊκή
Ένωση που φαίνεται να διεκδικεί για τον Καταστατικό της Χάρτη χαρακτηριστικά
που δεν έχει ακόμη αποκτήσει και που δεν θα αποκτήσει και στο μέλλον. Όσο ο
Καταστατικός Χάρτης της Ένωσης θεσπίζεται τελικά ως διεθνής Συνθήκη και όχι
μέσα από μια συντακτική διαδικασία, η χρήση του όρου «Σύνταγμα» δεν θα είναι
ακριβής, ενδεχομένως δε και να είναι παραπλανητική. Όμως ο συμβολισμός στην
πολιτική είναι κρίσιμη διάσταση.

6. Άρα, ποιο το αληθές όνομα αυτής; Νομίζω ότι είχα πρώτος προτείνει,
τόσο στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο όσο και στον επιστημονικό διάλογο, πως ο λόγος
μας θα ήταν ακριβέστερος, και άρα διαφανέστερος, αν καθιερώναμε τον όρο
«Συνταγματική Συνθήκη».

7. Τι αλλάζει με τη Συνταγματική Συνθήκη στη σχέση του πολίτη με τους
θεσμούς; Κρίσιμο νομίζω είναι ότι για πρώτη φορά οι Ευρωπαίοι πολίτες, δηλαδή
οι πολύ λίγοι που ενδιαφέρονται, μπορούν να διαβάσουν το πώς κυβερνάται η
Ευρωπαϊκή Ένωση (μέρος A’) και ποια δικαιώματα έχουν ως Ευρωπαίοι πολίτες
(μέρος B’). Αυτό είναι ένα σημαντικό βήμα προς τη διαφάνεια. Το μέρος Γ’, που
σε μεγάλο βαθμό επαναλαμβάνει την ισχύουσα Συνθήκη, παραμένει νοηματικά
δύσβατο για τον κοινό πολίτη.

8. Τελικά άξιζε όλη αυτή η λεγόμενη «συνταγματοποίηση της Ευρωπαϊκής
Ένωσης» -ή η όποια διαδικασία ονομάσθηκε έτσι – τον κόπο; Ασφαλέστατα ναι. Το
Σχέδιο της Συνταγματικής Συνθήκης δεν συνιστά βέβαια επανάσταση, ούτε
δικαιολογεί τους αλαλαγμούς χαράς που ακούστηκαν, ούτε τις τυμπανοκρουσίες λες
και αλλάζει εκ θεμελίων η Ευρωπαϊκή Ένωση. Ούτε όμως είναι δικαιολογημένη η
απαξίωσή του με την κατηγορία ότι δεν αλλάζει τίποτα ή συνιστά και
οπισθοδρόμηση. Το «Σύνταγμα» πράγματι επιφέρει σημαντικές βελτιώσεις: Μεταξύ
άλλων, περιλαμβάνεται Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, αποσαφηνίζονται τα όρια
αρμοδιότητας μεταξύ Ένωσης και Κρατών, απλουστεύει και (κάπως) βελτιώνεται ο
τρόπος λήψης απόφασης στο Συμβούλιο των Υπουργών, διευρύνεται η αρχή της
διαφάνειας των διαδικασιών στο Συμβούλιο, αναβαθμίζεται ως νομοθετικό όργανο
το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, κατοχυρώνεται ο θεσμός των πολιτικών κομμάτων,
καταγράφονται με σαφήνεια οι σκοποί και οι αξίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η
παραβίαση των αξιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης αντιμετωπίζεται με όχι
ευκαταφρόνητες κυρώσεις, η Ευρωπαϊκή Ένωση αποκτά νομική προσωπικότητα, η
νομοθετική διαδικασία απλοποιείται και έτσι η Ευρωπαϊκή Ένωση γίνεται
αποτελεσματικότερη.

9. Πού σκοντάφτει η Συνταγματική Συνθήκη; Ή μήπως είναι τέλεια; Αυτό
θέλει χωριστή και εκτενή ανάλυση. Εδώ σημειώνω τελείως ενδεικτικά δύο σημεία:

α) Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο που αποτελείται από τους αρχηγούς κρατών και
κυβερνήσεων γίνεται για πρώτη φορά κανονικό τυπικό όργανο της Ένωσης, όχι όμως
με ανά εξάμηνο εκλογή στην Προεδρία αλλά με εκλεγμένο Πρόεδρο για δυόμισι
χρόνια και δυνατότητα επανεκλογής του. Ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου
γίνεται βασικός θεσμικός παράγοντας. Έτσι, η ισοτιμία των κρατών με τις
εξάμηνες προεδρίες περιορίζεται στο Συμβούλιο Υπουργών και ταυτοχρόνως
δημιουργείται μαζί με τον επίσης κρίσιμο θεσμικό φορέα, τον πρόεδρο της
Ευρωπαϊκής Επιτροπής, μια άσκοπη, αποπροσανατολιστική και δημοκρατικά
προβληματική δικεφαλία στην Ευρωπαϊκή Ένωση, που μόνο την επιδιωκόμενη
αποτελεσματικότητα και τη σαφέστερη επικοινωνία με τους πολίτες δεν
εξυπηρετεί.

β) Με τον περιορισμό της σύνθεσης της Επιτροπής στα 2/3 των
κρατών-μελών η αρχή της ισοτιμίας των κρατών-μελών τυπικά μόνον εξακολουθεί να
ισχύει. Στην πράξη η «απώλεια» του επιτρόπου ενός μικρού ή μεσαίου
κράτους-μέλους έχει πολύ βαρύτερες επιπτώσεις απ’ ό,τι σε ένα μεγάλο, του
οποίου οι δυνατότητες επιρροής είναι ούτως ή άλλως δεδομένες.

γ) H δημιουργία μιας Ευρώπης «περισσότερων ταχυτήτων» διευκολύνεται
υπέρμετρα.

10. Τελικά, ρωτούν πολλοί: Συν ή πλην; Εγώ λέω σαφώς συν. Αυτό όμως δεν
έχει καμιά αξία. Αν τελικώς η Συνταγματική Συνθήκη εγκριθεί και από τα είκοσι
πέντε κράτη, αν εξηγηθεί επαρκώς στους πολίτες, αν η εφαρμογή της αναδείξει
και επιβεβαιώνει τα προτερήματα του κειμένου και περιορίσει τα μειονεκτήματά
του, να το πω πολύ απλά, αν αγαπηθεί από τους Ευρωπαίους, τότε είμαι
αισιόδοξος.