Aνάπτυξη: ο κύκλος των χαμένων ευκαιριών

Στις αρχές της δεκαετίας του ’90 η χώρα βρέθηκε σε μια ευτυχή συγκυρία. Την
ώρα που κατέρρεαν τα καθεστώτα της Ανατολικής Ευρώπης – μετά τις κοσμογονικές
αλλαγές του 1989 και οι χώρες της Βαλκανικής, μαζί και η πρώην Σοβιετική
Ενωση, έχαναν τους μηχανισμούς πειθαρχίας και όδευαν προς την αναρχία και τις
εμφύλιες διαμάχες – η Ελλάδα, καθοδηγούμενη από τον εθνικό στόχο ένταξης στην
ευρωζώνη της σταθερότητας, έτεινε να κατακτήσει τους πιο μοντέρνους
μηχανισμούς αυτοπειθαρχίας και να αναζητεί σύγχρονα σχήματα διακυβέρνησης.

Μεγάλες ελληνικές τράπεζες και επιχειρήσεις σπεύδουν να εκμεταλλευθούν την επερχόμενη δεκαετία ανάπτυξης της Ρουμανίας.

Επί μια δεκαετία και έως την ένταξη στη ζώνη του ευρώ κινήθηκε με οδηγό αυτό
τον πολύ συγκεκριμένο στόχο και είναι αλήθεια πως διακρίθηκε, κατέκτησε
περίζηλη θέση στην ευρύτερη περιοχή, έγινε παράδειγμα προς μίμηση για τους
γείτονές της. Από το 2000 και μετά είναι αλήθεια επίσης ότι επαναπαύθηκε, δεν
συνέχισε την προσπάθεια, παρ’ ότι υιοθέτησε τη γραμμή της πραγματικής
σύγκλισης, δεν μπόρεσε να την παρακολουθήσει, σχεδόν τον έχασε στον δρόμο και
έκτοτε δεν τον βρήκε.

Προσαρμογή. Αντιθέτως, οι Βαλκάνιοι γείτονές μας, αφού πέρασαν
απίστευτες περιπέτειες τα τελευταία 15 χρόνια, φαίνεται να βρίσκουν τον δρόμο
τους. Όσοι εκ των τραπεζιτών και επιχειρηματιών ταξιδεύουν στη Βουλγαρία, στη
Ρουμανία και στη Σερβία, αλλά και τα ανώτερα κυβερνητικά στελέχη που συναντούν
ομολόγους τους από την Τσεχία, την Πολωνία, την Ουγγαρία ή τις χώρες της
Βαλτικής, διαπιστώνουν την ταχύτητα προσαρμογής, την απορρόφηση του
δημοκρατικού κεκτημένου, την εξάλειψη ή, καλύτερα, τον περιορισμό των
πολιτικών κινδύνων. Και επιπλέον διαπιστώνουν ότι οι χώρες αυτές διαθέτουν
ηγεσίες με πεποιθήσεις συγκεκριμένες, με ξεκάθαρους στόχους. Οι περισσότεροι
είναι αμερικανοσπουδαγμένοι, προσανατολισμένοι ευθέως στην οικονομία της
αγοράς, ορίζουν τα πράγματα από την αρχή, ευνοούν κατά τρόπο προκλητικό τις
ξένες επενδύσεις, στοχεύουν επιθετικά τόσο στην ταχεία ένταξή τους στην Ευρώπη
όσο και στη χωρίς όρους και προϋποθέσεις ενσωμάτωσή τους στους αμυντικούς
σχηματισμούς, όπως το ΝΑΤΟ.

Ειδικώς στην οικονομία η προσαρμογή είναι πολύ γρήγορη. H Βουλγαρία, για
παράδειγμα, μείωσε τους φορολογικούς συντελεστές για τις επιχειρήσεις στο 19%,
σε δύο – τρία χρόνια υπόσχεται να τους περιορίσει στο 15% και τελικός στόχος
είναι το 10%. Προσφέρει γην και ύδωρ στους ξένους επενδυτές, έχει καταστήσει
την αγορά εργασίας απολύτως ευέλικτη, το χρέος της κινείται στα όρια του 50%
του ΑΕΠ και φιλοδοξεί γρήγορα να γίνει κέντρο υποδοχής μεγάλων ξένων
επενδύσεων στη Βαλκανική.

H Ρουμανία. H μεγαλύτερη και πιο ενδιαφέρουσα Ρουμανία, το έχει
επιτύχει ήδη σε μεγάλο βαθμό. Αυτή τη στιγμή αναπτύσσεται με ρυθμό 8%, όλες οι
μεγάλες ευρωπαϊκές επιχειρήσεις επενδύουν εκεί, δημιουργούν περιβάλλον
δραστηριότητας, κάτι που έχουν αντιληφθεί οι μεγάλες ελληνικές τράπεζες και
επιχειρήσεις και σπεύδουν να εκμεταλλευθούν την επερχόμενη δεκαετία ανάπτυξης.
H πιο ενδιαφέρουσα πρωτοβουλία της ρουμανικής κυβέρνησης αυτή την περίοδο
είναι η επένδυση στην Παιδεία. Μιλούν πολύ στο Βουκουρέστι για την κοινωνία
της γνώσης, ανασυγκροτούν τα πανεπιστήμιά τους, αφαιρούν πλεονεκτήματα από τη
Θεσσαλονίκη, που πριν από λίγα χρόνια ονειρευόταν να γίνει κέντρο βαλκανικών
σπουδών και ξέμεινε με τον Μεγαλέξανδρο και τον Ψωμιάδη, πιο κλειστή από πριν,
πιο απομονωμένη.

Το ίδιο κλίμα συναντάται και στο Βελιγράδι, παρά τα βάρη του πολέμου και τις
απώλειες ανθρώπων και εδαφών. Γενική είναι η πεποίθηση ότι σε λίγα χρόνια οι
Βαλκάνιοι γείτονές μας θα έχουν αποκτήσει συγκριτικά πλεονεκτήματα και εδώ.
Όπως επισημαίνουν οι άνθρωποι της οικονομίας, κυριαρχούν πολιτικοί στόχοι,
άκρως δεσμευτικοί της ανάπτυξης και της απογείωσης που θα μπορούσε να επιτύχει
η χώρα.

Σήμα κινδύνου από τους τραπεζίτες

Τα σχόλια που γίνονται στους επιχειρηματικούς κύκλους είναι ιδιαιτέρως
επικριτικά για την κυβέρνηση Καραμανλή. Οι προσδοκίες έχουν υποχωρήσει, οι
επιχειρήσεις νιώθουν ότι δεν δημιουργείται περιβάλλον ευκαιριών, αναγκάζονται
σε κινήσεις συντηρητικές, αφοσιώνονται στο συμμάζεμα των δραστηριοτήτων,
αναστέλλουν επενδύσεις και αναζητούν διεξόδους στις γειτονικές χώρες, όπου οι
συνθήκες είναι ευνοϊκότερες.

Θεωρούν ότι ο εγκλωβισμός στα δημόσια οικονομικά εγκυμονεί κινδύνους και δεν
μπορούν να κατανοήσουν πώς νέοι και φιλελεύθεροι οικονομολόγοι, όπως ο κ.
Αλογοσκούφης, δεν βλέπουν διεξόδους σε μια οικονομία, που έχει μεν χρέη, αλλά
ταυτοχρόνως έναντι αυτών έχει δημιουργήσει απόθεμα περιουσίας, ικανό να
καλύψει τα πάντα αν αξιοποιηθεί, αν αποτελέσει αντικείμενο ενδιαφέροντος του
ιδιωτικού τομέα.

Ειδικώς οι ιδιώτες τραπεζίτες θεωρούν ότι υπάρχει έδαφος για μεγάλες κινήσεις,
για άνοιγμα δραστηριοτήτων, για τη διαμόρφωση μιας οικονομίας ευκαιριών. Παρ’
ότι οι τράπεζες αυτή τη στιγμή έχουν βέβαιη και αυξανόμενη πελατεία, πάνε
γενικώς καλά και προσβλέπουν αυξημένη κερδοφορία, ανησυχούν μήπως το κλίμα
υπερδανεισμού, που διαπερνά επιχειρήσεις και καταναλωτές, γίνει μπούμεραγκ και
μετατραπεί βαθμιαία σε εστία κρίσης.

Έλλειψη βούλησης. Για τούτο επιμένουν και επιζητούν την κινητοποίηση
της κυβέρνησης. Οι μεγάλοι τραπεζίτες στις ιδιαίτερες ανεπίσημες συζητήσεις
τους με κυβερνητικά στελέχη, επισημαίνουν τους κινδύνους της αδράνειας και
ταυτοχρόνως αναδεικνύουν τις δυνατότητες. Εξηγούν ότι τούτη η χώρα έχει
πλούτο, επιχειρηματίες που διαπρέπουν στο εξωτερικό, διαθέτει αξιόλογο
ανθρώπινο δυναμικό, αλλά της λείπει το περιβάλλον, το κλίμα, η ατμόσφαιρα για
μια νέα προσπάθεια.

Σημειώνουν χαρακτηριστικά ότι δεν μπορεί η χώρα να έχει επενδύσει τα τελευταία
χρόνια σε αεροδρόμια, λιμάνια, γέφυρες, κτιριακές εγκαταστάσεις, να έχει
αναδείξει γαίες και εκτάσεις σχεδόν εγκαταλελειμμένες και να δηλώνει ότι
αντιμετωπίζει αδιέξοδο. Βούληση πολιτική χρειάζεται, λένε στις συνάξεις τους,
αυτή λείπει και σ’ αυτή υπολόγιζαν, αλλά δεν τη βρίσκουν.

Επικαλούνται συχνά, προς επιβεβαίωση των παραπάνω, το χάλι των πανεπιστημίων,
χαρακτηρίζοντας αδιέξοδη τη μετατόπιση της συζήτησης στη δημιουργία ιδιωτικών
πανεπιστημίων. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, το βάρος της ανασυγκρότησης να
πέσει σε τρία – τέσσερα από τα τόσα που διαθέτει η χώρα, να αποτελέσουν αυτά
πηγή μίμησης, να συγκεντρώσουν νέες δυνάμεις, να γίνουν πόλοι προσέλκυσης
τόσων και τόσων σπουδαίων Ελλήνων επιστημόνων που διαπρέπουν στο εξωτερικό και
δεν έχουν θέση στην πατρίδα τους. Να εξελιχθούν σε φυτώρια νέων ιδεών, μικρές
βάσεις σύνδεσης με την παραγωγή, πραγματικές εστίες γνώσης και ανάπτυξης.

Τούτα λέγουν και δεν μπορούν να πιστέψουν πώς ένα κόμμα και μάλιστα
φιλελεύθερο, που διεκδίκησε την εξουσία ως φορέας αλλαγής, δεν μπορεί να
μοιράσει δυο γαϊδουριών άχυρα, πνίγεται σε αδιέξοδες διαμάχες, αρέσκεται στο
κυνήγι μαγισσών και αφήνει τον χρόνο να περνά και τη χώρα να χάνει ευκαιρίες.