Eνστάσεις

H ΛΕΞΗ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ: Πρέσπα. Εκεί σήμερα αγωνίζεται το «Πολιτιστικό
Τρίγωνο Πρεσπών», μια μη κυβερνητική οργάνωση με αξιόλογες πρωτοβουλίες
ανάμεσα στις γυναίκες της περιοχής και τη νεολαία. Οι όχθες της λίμνης
ξαναφέρνουν κοντά καλλιτέχνες και από τις τρεις χώρες (Ελλάδα, Αλβανία FYROM).
Στις εκδηλώσεις που διοργανώνονται μιλιέται συνήθως μία γλώσσα, της μουσικής.

Χάσαμε τον παππού Γερμανό…

O παππούς Γερμανός και η «Μπάμπω» στο «καζάνι» στις Πρέσπες

Ο ΓΕΡΜΑΝΟΣ Δαμολίδης έκανε πολλά πράγματα στη ζωή του. Όλα από δύο. Δύο
παιδιά που δεν τα γνώρισε, δύο γάμους που δεν τους πρόβλεψε, δύο πολέμους που
δεν ρώτησε αν τον αφορούσαν. Και μιλούσε δύο γλώσσες: ελληνικά και
σλαβομακεδόνικα, σε μια εποχή που η μία ζητούσε τη σιωπή της άλλης. Ο «παππούς
Γερμανός» – για όσους τον γνωρίσαμε, μια παρέα από «TA NEA» – πέθανε λίγες
ημέρες πριν, στα 89 του, στο σπίτι του στον Άγιο Γερμανό Πρεσπών, έχοντας
δίπλα του τον ψυχογιό του τον Βασίλη και το μπρίκι όπου δύο φορές την ημέρα,
πρωί και βράδυ, έφτιαχνε το καλύτερο «ποντς» του κόσμου. Τσίπουρο ζεστό με
λίγη ζάχαρη.

Ήταν ίσως ο τελευταίος και, πάντως, ο καλύτερος «καζαντζής» της περιοχής.
Πρόλαβε να περάσει το μυστικό για το καλό τσίπουρο στον Βασίλη («μην έχει κάψα
το καζάνι») και το μυστικό της περιοχής που οι πολιτικοί του Μεσοπολέμου το
μπαστάρδεψαν με τις απόψεις περί «εθνικής ομοιογένειας».

Ο Γερμανός Δαμολίδης έδωσε στην ιστορία των ταραγμένων χρόνων της Μακεδονίας
αυτό που χρειαζόταν περισσότερο απ’ όλα: ονοματεπώνυμο.

Γεννήθηκε το 1915 …

…στον Άγιο Γερμανό στις Πρέσπες. Παντρεύτηκε νωρίς, όπως συνηθιζόταν τότε,
στα 20, την Αγάπη από το διπλανό χωριό, την Καλλιθέα. H οικογένειά του και ο
ίδιος δεν είχαν δώσει και ιδιαίτερη βαρύτητα στο γεγονός ότι μιλούσαν δύο
γλώσσες. Έτσι τα βρήκαν, έτσι θα τα περνούσαν στα παιδιά τους. Άλλωστε, τα
σλαβομακεδόνικα δεν εμπόδισαν τον ελληνικό στρατό να τον επιστρατεύσει το
1940. Ήταν ήδη πατέρας δύο παιδιών και από τους τυχερούς, αφού με τη
συνθηκολόγηση ξαναγύρισε στο χωριό του. Και μετά ήρθε ο Δημοκρατικός Στρατός.
Ο παππούς μέχρι πρόσφατα επέμενε ότι δεν είχε ανάμειξη. Ούτε με τη μία πλευρά
ούτε, λίγο αργότερα, με την άλλη. «Μόνο που φροντίζαμε, εγώ κι ένας άλλος, να
συγκεντρώνουμε τρόφιμα, ώστε να τα δίνουμε στους αντάρτες για να μην μπαίνουν
οι ίδιοι στα σπίτια και ψάχνουν». Παρά την απελευθέρωση στη Δυτική Μακεδονία,
εξηγεί ο Ιάκωβος Μιχαηλίδης, λέκτορας στο Τμήμα Μακεδονικών Σπουδών του
Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, σημειώθηκε καθυστέρηση στην εγκατάσταση
διοικητικών αρχών. Μόλις στα μέσα του 1945. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα, στο
μεσοδιάστημα η περιοχή να βρεθεί στο έλεος παρακρατικών (Πούλος, Μιχάλακας
κ.ά.), οι οποίοι, είτε λόγω των αδικημάτων της βουλγαροκατευθυνόμενης
«ΟΧΡΑΝΑΣ» εναντίον των ελληνοφώνων είτε και λόγω προσωπικών διαφορών,
εξαπέλυσαν κύματα τρομοκρατίας στην περιοχή. H έξοδος σλαβοφώνων – σημειώνει ο
κ. Μιχαηλίδης – έγινε σε τρία κύματα: το ’44-’45 κυρίως λόγω των παρακρατικών,
το ’46 διότι στο δημοψήφισμα του Μαρτίου υπήρξε μεγάλη αποχή από τους
σλαβόφωνους και αυτό ερμηνεύτηκε ως ταύτιση με τη γραμμή του KKE και το ’49
μετά την τελική ήττα του Δημοκρατικού Στρατού. Από τους περίπου 250.000
σλαβόφωνους μετά το ’12-’13 δεν πρέπει να είχαν απομείνει μετά το ’45 παραπάνω
από 80.000-100.000, σημειώνει σε έρευνά του ο καθηγητής του ΑΠΘ, I.Σ.
Κολιόπουλος. Και ο παππούς;

Τον συλλαμβάνουν…

…1947 οι του εθνικού στρατού. H κατηγορία ήταν «ληστοτροφός»! Ότι δηλαδή
εφοδίαζε τους αντάρτες. Πάντως, ο παππούς μέχρι τα τελευταία του φώναζε ότι
τον έπιασαν γιατί ένας συγχωριανός του «φασίστας» ήθελε να του πάρει το χωράφι
(και έτσι αποδείχτηκε). Μέσω του περίφημου στρατοπέδου «Παύλος Μελάς» της
Θεσσαλονίκης, ο παππούς εκτοπίζεται στη Γιούρα. Σύμφωνα με την έρευνα του I.Σ.
Κολιόπουλου, εκείνη την εποχή (μέχρι το ’47) φυλακίστηκαν 9.800 Σλαβομακεδόνες
και εκτοπίστηκαν 23.800. Περίπου ένας στους δύο.

Ο παππούς θυμόταν δύο πράγματα: Το ξύλο και την απορία για τη μοίρα
του.(Κάποτε έμαθε για ένα βιβλίο με ονόματα βασανιστών και έβαλε τον συνάδελφο
Γιάννη Ντρενογιάννη να του το βρει. Και βρήκε το όνομα του βασανιστή του από
τη Μάνη. Ήθελε να πάει να τον βρει, να τον ρωτήσει «γιατί;», αλλά έμαθε ότι
είχε πεθάνει. Και χάρηκε. Ήταν το μόνο κακό συναίσθημα που επέτρεψε στον εαυτό
του).

Τέλη ’49 αρχές ’50 ο παππούς απελευθερώνεται για να γυρίσει πού; Φθάνει στο
χωριό του και το βρίσκει έρημο. Ούτε ένας άνθρωπος. Μοναδικό σημείο ζωής οι
τάφοι. Ο κ. Μιχαηλίδης δίνει νούμερα ενδεικτικά της ερήμωσης: από τους 7.663
κατοίκους της περιοχής των Πρεσπών το 1940, μία δεκαετία μετά είχαν απομείνει
1.319! Ο παππούς μαθαίνει ότι η γυναίκα του και τα δύο παιδιά του έχουν
περάσει με αντάρτες στο Μοναστήρι, στη «Λαϊκή Δημοκρατία της Μακεδονίας».
Πόσοι άλλοι; Περίπου 20.000 σλαβόφωνοι και 11.000 παιδιά. Ο παππούς φεύγει στη
Φλώρινα για να δουλέψει και ξαναγυρνά στον τόπο του το ’52. Οι αρχές είχαν
φροντίσει τον εποικισμό των Πρεσπών με Έλληνες βλάχους(πόσους δεν ξέρουμε, τα
αρχεία είναι ακόμη κλειστά). Δύο χρόνια μετά, ο παππούς βρίσκει επαφή με την
οικογένειά του και τους ζητά να έρθουν στην Ελλάδα. Βρίσκει και τον πατέρα
του, που είχε φθάσει στην Πολωνία. H γυναίκα του αρνείται, γιατί «είχε
τρομάξει από τις οβίδες και φοβόταν για τα παιδιά». H αλήθεια είναι, όπως
σημειώνει ο κ. Μιχαηλίδης, ότι «μέχρι το 1952 μόλις 3.000-4.000 πρόσφυγες
είχαν δεχτεί την ιθαγένεια της “ΛΔΜ”, ενώ την ίδια περίοδο περισσότεροι από
3.000 πρόσφυγες είχαν γνωστοποιήσει στο ελληνικό προξενείο στα Σκόπια την
πρόθεσή τους να επαναπατριστούν στην Ελλάδα». Όλοι τελικά εγκλωβίστηκαν στο
σκοτσέζικο ντους των ελληνο-γιουγκοσλαβικών σχέσεων.

Ο παππούς ζητάει βίζα να τους δει, αλλά δεν του την δίνουν λόγω του εκτοπισμού
στη Γιούρα. Τους βλέπει μια φορά το ’56, όταν επιτράπηκε να μπουν 5 χιλιόμετρα
μέσα στη «ΛΔΜ» για να δουν τους δικούς τους οι «από ‘δώ». Το ’62 ο παππούς
παντρεύεται με τη Θοδώρα. Άλλη μεγάλη ιστορία αυτή. Αντάρτισσα, μετά την
Τασκένδη βρήκε τον άντρα της ξαναπαντρεμένο όταν γύρισε στον Λαιμό (χωριό
κοντά στον Άγιο Γερμανό). Μόνοιασαν με τον παππού και έζησαν μαζί μέχρι το
2002 που πέθανε η Θοδώρα, η «Μπάμπω» (γιαγιά). Έναν χρόνο πριν πέθανε και η
πρώτη του γυναίκα στα Σκόπια. Λίγο μετά το 1981 επιτρέπεται η επιστροφή των
πολιτικών προσφύγων στην Ελλάδα. Όλων; Όχι, μόνο στους «Έλληνες το γένος». Και
οι σλαβόφωνοι; H Αγάπη, τα παιδιά; Μια νέα διαχωριστική γραμμή έχει μπει…
Τελικά, από το 1989 τα παιδιά παίρνουν ολιγοήμερες βίζες να γνωρίσουν τον
πατέρα τους… Τον παππού. Ήρθαν και στην κηδεία του…

Ίσως το παρακάτω απόσπασμα από κείμενο του αναπληρωτή καθηγητή στο ΑΠΘ, Βασίλη
K. Γούναρη, τα λέει όλα: «H προσφυγιά, σχεδόν από τα χρόνια που κατέρρευσε η
Οθωμανική Αυτοκρατορία, συνεχίζει να θεωρείται και να ευνοείται ως τελικό,
ριζικό και πιο ανθρώπινο από τα πιο απάνθρωπα μέσα που χρησιμοποιήθηκαν και
χρησιμοποιούνται ακόμη για να δημιουργήσουν, μέσα από την εθνική ομοιογένεια,
βιώσιμα σύνορα στα Βαλκάνια»…

Info

* Ιάκωβου Δ. Μιχαηλίδη, «Μετακινήσεις σλαβόφωνων πληθυσμών», Αθήνα
2003, «Κριτική»

* Βασίλη K. Γούναρη – Ιάκωβου Δ. Μιχαηλίδη (επιμ.), «Πρόσφυγες στα
Βαλκάνια, μνήμη και ενσωμάτωση», Αθήνα 2204, «Πατάκης»

* Ιωάννου Σ. Κολιόπουλου, «Λεηλασία φρονημάτων», Θεσσαλονίκη 1995,
«Βάνιας»

* Γιάννας Κατσόβσκα-Μαλιγκούδη, «Οι Σλάβοι των Βαλκανίων», Αθήνα 2004,
«Gutenberg»

* Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας,
«Μειονότητες στην Ελλάδα» (αξίζει ιδιαίτερης μνείας το κείμενο του
Τάσου Κωστόπουλου), Αθήνα 2002

* ΑΠΘ (Μονάδα Έρευνας Σχολικού Βιβλίου), «H εικόνα του άλλου/γείτονα
στα σχολικά βιβλία», Αθήνα 2000, «Τυπωθήτω – Γ. Δαρδανός»

* EKKE «Μακεδονία και Βαλκάνια – Ξενοφοβία και ανάπτυξη», Αθήνα 1998,
«Αλεξάνδρεια»