Aπειλή, η σκόνη της ερήμου

H σκόνη της αφρικανικής ερήμου δεν καλύπτει μόνο τη Μεσόγειο, αλλά
ταξιδεύει σε όλο τον πλανήτη. Δορυφόροι που παρακολουθούν την πορεία της,
φανερώνουν την απόσταση που διανύει και οι επιστήμονες, που άρχισαν πρόσφατα
να ενδιαφέρονται για το φαινόμενο, ανακαλύπτουν ότι οι επιπτώσεις σε
ανθρώπους, ζώα και φυτά είναι πολύ μεγαλύτερες από ό,τι νόμιζαν.

Τεράστιες ποσότητες σκόνης μεταφέρονται καθημερινά από την έρημο της Σαχάρας σε όλο τον πλανήτη, όπως δείχνουν οι δορυφορικές εικόνες

Το 1832, ο Δαρβίνος εντυπωσιάστηκε από το θέαμα της σκόνης που περικύκλωσε το
πλοίο του, στο Πράσινο Ακρωτήριο: «H σκόνη που πέφτει, καλύπτει τα πάντα στο
πλοίο και πληγώνει τα μάτια των ανθρώπων. Κάποια πλοία παθαίνουν βλάβες λόγω
της περίεργης ατμόσφαιρας. Έχει πέσει σε καράβια που βρίσκονται εκατοντάδες
μίλια από την ακτή της Αφρικής, μέχρι και 1.600 μίλια μακριά προς τον Βορρά
και τον Νότο». Δεν ήταν, βέβαια, περίεργο φαινόμενο που παρατηρήθηκε μόνο
εκείνη τη χρονιά. Τόνοι σκόνης από τη Σαχάρα μεταφέρονται, όλη τη διάρκεια του
έτους, και εξαπλώνονται προς όλες τις κατευθύνσεις της υδρογείου, φτάνοντας
στην Καραϊβική, την Αμερική ή και την Αυστραλία.

Το μεγαλύτερο μέρος. Σκόνη μεταφέρεται στην ατμόσφαιρα και από άλλες
ερήμους και ηπείρους, αλλά το μεγαλύτερο μέρος των δύο δισεκατομμυρίων τόνων
προέρχεται από τη Σαχάρα. Οι κάτοικοι των χωρών που βρίσκονται πλησιέστερα
στην έρημο – ανάμεσά τους και η Ελλάδα – γνωρίζουν «από πρώτο χέρι» τις ορατές
επιπτώσεις της σκόνης γύρω τους, σε δρόμους, μπαλκόνια, αυλές, αυτοκίνητα και
κτίρια. Αυτό, όμως, που δεν βλέπουν με γυμνό μάτι είναι το πιο επικίνδυνο…
Σύμφωνα με την εφημερίδα «Guardian», νέες έρευνες φέρνουν στο φως τα
επικίνδυνα μυστικά της σκόνης. Εκατομμύρια μικρόβια, βακτήρια, μύκητες και
χημικά έρχονται προς εμάς από την έρημο.

Αρρώστιες στη θάλασσα. Οι πρώτες υποψίες για τις επικίνδυνες συνέπειες
της αφρικανικής σκόνης εκδηλώθηκαν τη δεκαετία του ’90, όταν ο Γιουτζίν Σιν,
επιστήμων της Αμερικανικής Γεωλογικής Υπηρεσίας στη Φλόριντα, μελέτησε σειρά
περιβαλλοντικών προβλημάτων που εκδηλώθηκαν στην Καραϊβική τα προηγούμενα
χρόνια. Πρώτα, ήταν οι κοραλλιογενείς ύφαλοι που ασθενούσαν, μετά οι αχινοί
που εξαφανίζονταν και, τέλος, μία σειρά από αρρώστιες χτύπησαν το θαλάσσιο
οικοσύστημα της περιοχής. Στην αρχή, οι επιστήμονες νόμιζαν πως έφταιγαν
διάφορες αλλαγές στο τοπικό περιβάλλον και έψαχναν εκεί την αιτία. Ωστόσο, ο
Σιν είχε διαφορετική άποψη. Πίστευε πως υπεύθυνο για όλα αυτά ήταν μόνο ένα
γεγονός.

Οι αντιρρήσεις. Αργότερα, κοιτάζοντας δορυφορικές εικόνες, ο Σιν
διαμόρφωσε την υπόθεσή του. Οι φωτογραφίες της ατμόσφαιρας πάνω από τον
Ατλαντικό έδειξαν τεράστια σύννεφα σκόνης που έφταναν σε ύψος 10 χιλιομέτρων
και καταλάμβαναν την έκταση ολόκληρου του ωκεανού, από τη Σαχάρα και την άγονη
περιοχή Σαχέλ του Βόρειου Σουδάν. Ο Σιν υποπτεύθηκε τότε πως κάτι μέσα στη
σκόνη – βακτήρια, μικρόβια, μύκητες ή χημικά – σκόρπιζε τον θάνατο στη θάλασσα
κάτω από τα σύννεφα.

Όταν όμως, δημοσίευσε τις σκέψεις του για τη σύνδεση της αφρικανικής σκόνης με
την καταστροφή των κοραλλιών της Καραϊβικής, δίχασε την επιστημονική
κοινότητα. Πολλοί τον αμφισβήτησαν, λέγοντας ότι τα μικρόβια αποκλείεται να
άντεχαν τόσο «δρόμο» και θα εξοντώνονταν από την υπεριώδη ακτινοβολία.

Ανεμοδαρμένοι σπόροι… Το 1996, ο Γκάριετ Σμιθ, βιολόγος στο
Πανεπιστήμιο της Νότιας Καρολίνας, ερευνούσε τους αιφνίδιους θανάτους ανθόζωων
στην Καραϊβική. Τα πλάσματα ήταν γνωστό πως είχαν πεθάνει από ένα μικρόβιο που
συναντάται σε αφρικανικό έδαφος, το οποίο όμως δεν μπορεί να επιβιώσει στη
θάλασσα. Γρήγορα βρήκε την εξήγηση. Τεστ σε δείγματα σκόνης στον αέρα, τα
οποία συλλέχθηκαν στην Καραϊβική, φανέρωσαν ίχνη του μύκητα. Οι επιστήμονες
κατάλαβαν πως οι σπόροι μεταφέρθηκαν με τον άνεμο από την Αφρική προτού πέσουν
στην επιφάνεια του ωκεανού, βυθιστούν και μολύνουν τους οργανισμούς. H
ασθένεια εξαπλώθηκε εξαιτίας της μεγάλης ποσότητά τους.

Από τότε, πολλές ασθένειες έχουν αποδοθεί στα σύννεφα σκόνης. Πέρυσι, η Κιμ
Ρίτσι, βιολόγος στη Φλόριντα, βρήκε σε άρρωστους αχινούς βακτήρια που
μεταφέρθηκαν με τα σύννεφα από την Αφρική. Το ίδιο συνέβη φέτος με την
περίπτωση μίας χελώνας που βρέθηκε άρρωστη στα Κανάρια Νησιά από ένα βακτήριο
που ζει στο Μάλι. Τέλος, η Μισέλ Μοντέιλ, γιατρός στο Τρινιντάντ, ανακάλυψε
ότι κάθε φορά που έρχονται σύννεφα σκόνης περισσότερα παιδιά – από όσα συνήθως
– μπαίνουν στο νοσοκομείο με άσθμα. Φαίνεται πως κάποιοι παράγοντες στη σκόνη
επιβαρύνουν τους πνεύμονες όσων υποφέρουν από άσθμα. Ίσως, τελικά, αυτή είναι
η αιτία για το πολύ μεγάλο ποσοστό όσων πάσχουν από άσθμα στην Καραϊβική· από
τα μεγαλύτερα στον πλανήτη.

Βρήκαν 10.000 βακτήρια σε κάθε γραμμάριο χώματος

Τα σύννεφα σκόνης της αφρικανικής ερήμου μεταφέρουν σε μακρινές αποστάσεις εκατομμύρια μικρόβια και μύκητες, που προκαλούν αρρώστιες σε ανθρώπους, ζώα και φυτά. Επιστήμονες έχουν ανακαλύψει τις δυσάρεστες επιπτώσεις τους στην Καραϊβική

Με ολοένα και περισσότερες ενδείξεις στα χέρια τους, οι επιστήμονες
αποφάσισαν να πραγματοποιήσουν έρευνες για το περιεχόμενο της σκόνης της
ερήμου. H Κρις Κέλογκ, μικροβιολόγος, και οι συνεργάτες της έστησαν σταθμούς
παρακολούθησης του αέρα στις Παρθένες Νήσους και πήραν δείγματα και από την
Αφρική. H δουλειά τους δεν ήταν τόσο εύκολη, καθώς μόνο ένα γραμμάριο χώματος
περιέχει μέχρι και 10.000 βακτήρια.

Οι φόβοι τους επαληθεύθηκαν. Διαπίστωσαν ότι τα μικρόβια όχι μόνο μεταφέρονται
άθικτα χιλιάδες μίλια μακριά από την Αφρική, αλλά και ότι το ένα τρίτο από
αυτά είναι παθογενή. Υπό κατάλληλες συνθήκες, θα μπορούσαν να προκαλέσουν
ασθένειες σε ανθρώπους, ζώα και φυτά, ιδίως σε όσους οργανισμούς έχουν ασθενές
ανοσοποιητικό σύστημα.

Σύμφωνα με την Κέλογκ, τα μικρόβια επιβιώνουν της ηλιακής ακτινοβολίας, επειδή
βρίσκονται προστατευμένα μέσα στη σκόνη. «Όσα βρίσκονται στο άνω μέρος των
νεφών ψήνονται, αλλά αυτά που βρίσκονται κάτω επιβιώνουν. Επίσης, βρήκαμε ότι
τα περισσότερα έχουν έντονα χρώματα, ροζ, πορτοκαλί ή κίτρινο, κάτι που μάλλον
λειτουργεί ως αντηλιακό».

Ήδη, η έρευνα έχει αναγνωρίσει 170 βακτήρια και 76 μύκητες στη σκόνη από την
ατμόσφαιρα των Παρθένων Νήσων. Ανάμεσά τους, κάποια που προκαλούν ερεθισμούς
στο δέρμα, ασθένειες του αναπνευστικού και του γαστρεντερικού. Ίσως η
συχνότερη εκδήλωσή τους υποδηλώνει ότι τα σύννεφα γίνονται μεγαλύτερα ή ότι
μεταφέρουν πολύ περισσότερα μικρόβια. Αυτό μπορεί να οφείλεται στην αλλαγή που
παρατηρείται εδώ και 30 χρόνια σε ένα μετεωρολογικό σύστημα στον Βόρειο
Ατλαντικό, το οποίο ευθύνεται για την αυξημένη ξηρασία και την κίνηση των
ανέμων στην Αφρική.

Οι επιστήμονες θα εγκαταστήσουν σταθμούς και σε άλλα σημεία του πλανήτη, για
να μελετήσουν συστηματικά τα μυστικά της σκόνης.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου