Διαστάσεις Ο διαβήτης των μυρμηγκιών

«Αφήστε τα ρομπότ και μελετήστε τα μυρμήγκια. Τα έντομα αυτά αντιμετωπίζουν
καθημερινά τεράστια προβλήματα με τη βοήθεια των μικροσκοπικών τους εγκεφάλων
και δίνουν πάντα έξυπνες λύσεις».

H πορεία των μυρμηγκιών (από εικονογράφηση του Τζέφρυ Σέρερ)

Το χόμπι του Ρίντιγκερ Βένερ είναι να γυρίζει στις ερήμους και να μελετά τα
έντομα. Κάπως έτσι ανακάλυψε πριν από δύο δεκαετίες πώς προσανατολίζονται τα
μυρμήγκια. Βγαίνουν από τη μυρμηγκοφωλιά, διαλέγουν στην τύχη μια διαδρομή και
επιστρέφουν ακριβώς από τον ίδιο δρόμο. Πώς το καταφέρνουν; Χρησιμοποιούν έναν
διαβήτη που στηρίζεται στο πολωμένο φως, το οποίο τα θηλαστικά δεν μπορούν να
ανιχνεύσουν. Αντίθετα, σε ένα τμήμα του ματιού τους που κοιτάζει προς τον
ουρανό, τα μυρμήγκια έχουν ειδικούς δέκτες που μπορούν να συλλάβουν την πόλωση
του φωτός. Είναι σαν να υπάρχουν μια σειρά δακτύλιοι γύρω από τον ήλιο, που
καλύπτουν ολόκληρο τον ηλιακό θόλο και σχηματίζουν ένα μοτίβο. Το μοτίβο
αλλάζει στη διάρκεια της ημέρας, αλλά τα μυρμήγκια αναπροσαρμόζουν τον διαβήτη
τους.

Ο μηχανισμός αυτός είναι απλός, λέει ο 63χρονος Γερμανός εντομολόγος στην
Ελ Παΐς, αλλά τον διαθέτουν μόνο τα κοινωνικά έντομα, που είναι
υποχρεωμένα να κάνουν καθημερινά μακρινές εξόδους και να επιστρέφουν γρήγορα
στη φωλιά τους. Οι μύγες, που είναι μοναχικές, δεν τον έχουν. Τα μυρμήγκια
έχουν επιπλέον την ιδιαιτερότητα να αντέχουν σε υψηλές θερμοκρασίες, ακόμη και
στους 54 βαθμούς. Στην έρημο, τα περισσότερα έντομα είναι ενεργά την ημέρα στη
διάρκεια του χειμώνα και τη νύχτα στη διάρκεια του καλοκαιριού. Όταν βγαίνει ο
ήλιος, όσα δεν σπεύσουν να καλυφθούν, πεθαίνουν από τη ζέστη. Τότε βγαίνουν τα
μυρμήγκια και μαζεύουν τα πτώματα. Πρέπει όμως να γυρίσουν γρήγορα στις φωλιές
τους γιατί οι πολύ υψηλές θερμοκρασίες είναι και γι’ αυτά επικίνδυνες: στους
70 βαθμούς δεν αντέχουν πάνω από 10 λεπτά. Κινούνται έτσι ταχύτατα,
καλύπτοντας κάπου ένα μέτρο το δευτερόλεπτο και μαθαίνουν να επιστρέφουν από
τον ίδιο δρόμο.

Την ώρα λοιπόν που άλλοι επιστήμονες κάνουν πολύπλοκα πειράματα σε εργαστήρια,
ο Βένερ γυρίζει στη Σαχάρα και στη Ναμίμπια και παρατηρεί τη συμπεριφορά των
μυρμηγκιών στους 50 βαθμούς. Τελευταία, τον συνοδεύουν και ειδικοί της
πληροφορικής, της τεχνητής ευφυΐας, της ρομποτικής. Άλλωστε, έχει κατασκευάσει
και ο ίδιος ένα ρομπότ που συμπεριφέρεται όπως τα μυρμήγκια. Ζυγίζει 10 κιλά,
εξαιτίας όχι των ηλεκτρονικών εξαρτημάτων του, αλλά του μηχανισμού ψύξης του:
είναι φτιαγμένο από αλουμίνιο και πρέπει να αντέχει τη ζέστη. Όσο καλά
εξοπλισμένο κι αν είναι όμως, δεν θα φτάσει ποτέ την ευφυΐα του μυρμηγκιού.
Μπορεί αντίθετα να διδαχθεί απ’ αυτά. Αναλύοντας τα δρομολόγια των μυρμηγκιών,
και τον τρόπο με τον οποίο τα επεξεργάζονται για να βρουν τη συντομότερη
διαδρομή, ο Βένερ ανακάλυψε έναν μαθηματικό αλγόριθμο που πραγματοποιεί αυτή
τη διεργασία με απλούστερο τρόπο απ’ αυτόν που χρησιμοποιείται συνήθως.

Για όλους αυτούς τους λόγους, μας λέει ο καθηγητής, «την επόμενη φορά που θα
δείτε ένα μυρμήγκι, μην το πατήσετε. Παρατηρήστε το!».