Eνστάσεις

H ΛΕΞΗ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ: Ληστεία τράπεζας (ή περίπου) καταγράφεται για πρώτη φορά
το 1787 στην ορεινή γερμανική περιοχή του Σπέσαρτ από δέκα μέλη της περιβόητης
συμμορίας Lautner, οι οποίοι έστησαν ενέδρα σε ταχυδρομική άμαξα. Απέσπασαν
από τον αμαξά το κλειδί του χρηματοκιβωτίου και πήραν περίπου 5.000 φιορίνια.
H συμμορία τα προηγούμενα χρόνια έστηνε ενέδρες σε ταξιδιώτες.

Hollywood καλεί (ορεινή) Θεσσαλία…

7 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1999, Καστανιά Κορινθίας: η κάμερα (άγνωστο ποιος την
κρατούσε) περιπλανιέται στο χιονισμένο τοπίο. Παντού άνδρες των EKAM, πάνοπλοι
και ανήσυχοι. H κάμερα ζουμάρει σ’ ένα μικρό ξέφωτο: μια ομάδα ένστολων
παρατηρεί ένα φορείο. Το σώμα, ακίνητο και σκεπασμένο. Την ώρα που το
σηκώνουν, γλιστρά το χέρι. Μερικές σταγόνες αίμα στο πάνω μέρος της παλάμης, η
κάμερα μένει εκεί. Το CD μ’ αυτές τις σκηνές κυκλοφορεί σήμερα από χέρι σε
χέρι. Κάποιοι λένε ότι προβλήθηκε και σε μερικά σπίτια που είχαν καταλάβει
νεαροί. Περιγράφει τη ζωή και το τέλος ενός ανθρώπου που ενδεχομένως σε μια
άλλη δεκαετία θα είχε γίνει ταινία, βιβλίο, πάντως μύθος. Του Χάρη
Τεμπερεκίδη. Φαίνεται, όμως, ότι και οι μύθοι έχουν τις εποχές τους. Πριν από
περίπου 50 χρόνια στην ίδια περιοχή οι τελευταίοι αντάρτες του Δημοκρατικού
Στρατού «απαλλοτρίωσαν» την Αγροτική Τράπεζα στην περιοχή της Ζήριας. Λέγεται
ότι ανάμεσα στους αντάρτες ήταν και ο πατέρας του Χάρη, λίγο πριν εκπατριστεί
ως πρόσφυγας στην Πολωνία. Εκεί γεννήθηκε ο γιος του. Ο Χάρης έρχεται στην
Ελλάδα και γνωρίζει την σκληρή της πλευρά. Αναμορφωτήρια και φυλακές από τα 15
του. Κάποια στιγμή, τη ληστεία ακολουθεί φόνος και ισόβια. Στο άλλοτε
κολαστήριο της Κέρκυρας γνωρίζει μια ιδιαίτερη κατηγορία ποινικών και ανάμεσά
τους τον Γιάννη Πετρόπουλο. H στάση του περιγράφεται πια από μια «λεπτή
κόκκινη γραμμή», αφού πολιτικοποιείται, αλλά με τον απόλυτο τρόπο που μπορεί
κανείς να δει τους «απ’ έξω». Αποδράσεις, συλλήψεις και πάλι αποδράσεις.
Τελικά, ύστερα από περίπου 20 χρόνια βγαίνει έξω. Συναντά αναρχικές ομάδες,
βρίσκει δουλειά, αλλά το παρελθόν τον κυνηγάει. Τον κατηγορούν για κλοπή
τσάντας! Τον αφήνουν αλλά τότε, όσοι τον γνωρίζουν, βεβαιώνουν ότι σήκωσε τα
χέρια ψηλά. Πίστεψε ότι δεν μπορεί πια να ξεφύγει. Το τέλος έρχεται στην
Καστανιά, ύστερα από ληστεία (σύμπτωση) στην Αγροτική Τράπεζα Κλειτορίας.
Κοντά στη Ζήρια…

Οι μύθοι δείχνουν τις αξίες…

… της κάθε κοινωνίας λένε πολλοί ανθρωπολόγοι και μάλλον κάτι περισσότερο
ξέρουν. Επιπλέον, υποστηρίζεται, ότι το πρώτο ερώτημα του ανθρώπου δεν ήταν
«τι καιρό θα κάνει», αλλά αν η (όποια) πραγματικότητα ήταν όντως αυτή που
φαινόταν. Ο σκεπτικισμός αυτός δημιούργησε τους μύθους. Χρειάζεται έρευνα για
τη μυθοπλασία και διάθεση αμφισβήτησης. Ένας άλλος ληστής, ο Βενάρδος, λίγο
μετά τη μεταπολίτευση στάθηκε πιο «τυχερός». Δεν ταυτίστηκε a priori με το
κακό, οι θεσμοί της κοινωνίας έψαξαν να βρουν αιτίες έξω από τα αστυνομικά
δελτία, μακριά από την «εγκληματολογία της εκδίκησης» όπως υπενθυμίζει
τον Dario Melossi η καθηγήτρια της Παντείου, Αφροδίτη Κουκουτσάκη. H ζωή του
έγινε ταινία, βιβλίο, πανεπιστημιακές έρευνες. Είκοσι χρόνια μετά, παρόμοιες
μεγάλες εγκληματικές ή «εγκληματικές» ιστορίες απαξιώνονται εξ αρχής ηθικά και
αναπόφευκτα δεν ερευνώνται παρά μόνο στα πλαίσια της αστυνομικής
αποτελεσματικότητας. Έχει άλλωστε καταγραφεί στατιστικά ότι σε
περιόδους(κρίσης) ανεργίας αυξάνονται χωρίς πολλές συζητήσεις, σχεδόν
μηχανιστικά, τα περιστατικά εγκλεισμών στις φυλακές.

H πρόσφατη ιστορία του Παλαιοκώστα είναι ακόμη…

… ένα παράδειγμα. Και αυτή έχει μια ενδιαφέρουσα κρυφή πλευρά. Στις περιοχές
απ’ όπου ξέφυγε από τα μπλόκα της Αστυνομίας, αναπτύσσεται μια κρυφή – μη
προβαλλόμενη – μυθοπλασία. Και για τον καταζητούμενο αλλά και για τους
διώκτες. Στα χωριά των Αγράφων της Λαμίας, και κυρίως της ορεινής Θεσσαλίας,
όλοι ξέρουν «κάποιον που είχε ανάγκη και βρήκε ξαφνικά στην πόρτα του χρήματα.
Ο Παλαιοκώστας τα δίνει, ποιος άλλος;». Ένας ξενοδόχος στη Λαμία βεβαιώνει ότι
βρήκε 250 ευρώ και ένα σημείωμα στη θέση του κλεμμένου αυτοκινήτου του.
«Επειδή το αυτοκίνητο θα επιστραφεί από την Αστυνομία, αφήνω τα χρήματα ως
ενοίκιο»! Ορεινές κοινωνίες, όχι πολύ κοντά στο κράτος-κέντρο.

Ο αδελφός τού Παλαιοκώστα βρίσκεται στη φυλακή. Γι’ αυτόν υπάρχει ένας άλλος
«μύθος», που ίσως εξηγεί και τη στάση του διάσημου πια ληστή και δραπέτη.
Λέγεται λοιπόν ότι μέσω του φυλακισμένου αδελφού του, του έστειλαν(ποιοι;) ένα
μήνυμα. Ποιο και πώς; Τον υποχρέωσαν να περάσει ένα βράδυ στο κελί του με δύο
ισοβίτες… Είναι, άραγε, αυτή η μέθοδος «σωφρονισμού» ένας μύθος της φυλακής
που αναδεικνύει τις αξίες του ποινικού συστήματος; Στη ληστεία της Καλαμπάκας
ο Παλαιοκώστας πέταγε πεντοχίλιαρα, τα οποία μάζευαν οι αστυνομικοί που τον
κατεδίωκαν και έτσι τον έχασαν. «Ήταν πειστήρια εγκλήματος», δικαιολογήθηκαν
μετά! Στα Γιάννενα διέφυγε από το σούπερ μάρκετ, αλλά το γεγονός δεν
συσχετίζεται με την υπόγεια αντιπαράθεση δύο αστυνομικών διευθύνσεων. Ο μύθος
θέλει την αιτία να συνδέεται με τα 250.000.000 της επικήρυξης.

Χάνοντας επομένως τη μυθοπλασία – ήτοι (και)τη διάθεση για έρευνα – ο μόνος
που μπορεί να βγει κερδισμένος δεν είναι παρά το Χόλιγουντ και ο τρόπος που
αυτό ερμηνεύει τα πράγματα: ο Αχιλλέας-Μπραντ Πιτ.

Info

* Αφροδίτης Κουκουτσάκη (η ίδια πρότεινε τον τίτλο των σημερινών
«ενστάσεων») «Εικόνες εγκλήματος» Αθήνα 2003, «Πλέθρον»

* Σωτήρη Δημητρίου «Μορφές βίας», Αθήνα 2004, «Σαββάλας»

* Mancur Olson (επιμ. Ηλίας Κατσούλης) «Εξουσία και ευημερία», Αθήνα 2003,
«Παπαζήσης»

* Klaus Schonberger, «H ληστεία Τράπεζας», Αθήνα 2004, «Ελευθεριακή Κουλτούρα»