Eνστάσεις

H ΛΕΞΗ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ: Εξάρχεια. Στα 1830 ο Κλεάνθης Schubert,
οριοθετώντας το κέντρο της πρωτεύουσας, αφήνει εκτός τα Εξάρχεια. Λίγο
αργότερα, η βαυαρική τάξη πραγμάτων περιχαρακώνεται περίπου στο σημερινό
ιστορικό κέντρο και τα Εξάρχεια και ο λόφος του Στρέφη λειτουργούν ως
προάστιο, ως ζώνη κατοικίας. Αλλά όχι της αριστοκρατίας. Τα πρώτα Πανεπιστήμια
διαμορφώνουν τον μύθο των επόμενων χρόνων…

Ο Νετσάγιεφ «πολεοδόμησε» τα Εξάρχεια(;)

«ΛΥΣΣΑ και συνείδηση» γράφει ένα από τα τελευταία συνθήματα σε τοίχο
των Εξαρχείων – παράφραση τσιτάτου του Μάη. Περίπου ύστερα από δέκα χρόνια
«ησυχίας», η πλατεία δείχνει να προσφέρει φιλοξενία (ή καταφύγιο) σε μια νέα
γενιά αναρχικών. Μέσα σε δεκαπέντε-είκοσι μέρες μικρές ομάδες ξαναβγήκαν στα
στενά και η Αστυνομία άρπαξε την ευκαιρία για διαρροές στον Τύπο: Στις 17
Νοεμβρίου θα γίνουν – «υπάρχουν φόβοι» – επεισόδια. Που «θα ξεκινήσουν για μία
ακόμη φορά» από το «άσυλο» των Εξαρχείων…

Ένα, δύο, τρία, τα πρώτα Πολυτεχνεία…

… καταγράφονται πολύ πριν από το 1974. Τα νεοκλασικά των Εξαρχείων έχουν
δωμάτια που τα νοικιάζουν οι πρώτοι φοιτητές. Ο επαναστατικός ρομαντισμός του
19ου αιώνα μεταφράζεται σε περιοδικά και εφημερίδες, που τα τυπογραφεία τους
συγκεντρώνονται σιγά σιγά στην περιοχή. Το ίδιο και τα πρώτα βιβλιοπωλεία –
παράδοση που αντέχει και σήμερα. Οι φοιτητές ζουν στα Εξάρχεια και κάνουν τη
βόλτα τους στο Μουσείο. Εκεί θα φθάσουν στις 10 Μαΐου του 1859 ομάδες φοιτητών
κατεβαίνοντας από τα Εξάρχεια φορώντας τα ψάθινα σιφναίικα σκιάδια (καπέλα) σε
αντίδραση στις υπέρογκες τιμές καπέλων από το εξωτερικό (και γενικά στην
οικονομική πολιτική των Βαυαρών). Τα περίφημα «σκιαδικά» έμειναν στην Ιστορία
με τις αιματηρές ταραχές Αστυνομίας και φοιτητών, οι οποίοι διασκορπίστηκαν
στα Εξάρχεια. Δύο χρόνια μετά καταγράφεται και η πρώτη «γιάφκα». Σε σπίτι
συμφοιτητή του στα Εξάρχεια συζητήθηκε και αποφασίστηκε η δολοφονία της
βασίλισσας Αμαλίας. Από ‘κεί οπλισμένος ξεκίνησε ο Αριστείδης Δόσιος για να
την πυροβολήσει, στη Σταδίου. Απέτυχε έπειτα από μια μυθιστορηματική πορεία
στη ζωή πέθανε σε ψυχιατρείο, αφού πρόλαβε να χρηματίσει και υπουργός. Το 1896
– λίγο μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες – καταγράφεται και το πρώτο «Πολυτεχνείο»,
όταν φοιτητές της Ιατρικής διαμαρτυρόμενοι για την σκαιή συμπεριφορά του
καθηγητή Γαλβάνη και του γνωστού αστυνομικού διευθυντή Μπαϊρακτάρη
καταλαμβάνουν το Πανεπιστήμιο. Από τα Εξάρχεια τροφοδοτούνται οι καταληψίες
φοιτητές και από εκεί οργανώνουν και καθοδηγούν συγκεντρώσεις υποστήριξης
στους έγκλειστους.

Στις αρχές του 20ού αιώνα τα Εξάρχεια ενισχύονται με περισσότερους φοιτητές
αλλά και από τη διανόηση της εποχής. Μεγάλα ονόματα της ποίησης και της
ζωγραφικής τα επιλέγουν ως χώρο κατοικίας και δημιουργίας, ενώ η τότε
«πλατεία» γίνεται στέκι κυκλοφορίας εντύπων και εφημερίδων.

H ραγδαία αύξηση του φοιτητικού πληθυσμού…

… στη μεταπολίτευση (τα χρόνια του 1-1-4 δεν νομίζω ότι χρειάζονται
ιδιαίτερες συστάσεις) ενισχύει τον νεολαιίστικο χαρακτήρα της περιοχής. Αυτό
το αναγνωρίζει και η σύγχρονη πολεοδομία. Σχεδόν όλα τα αστικά λεωφορεία της
πόλης τερματίζουν στην πλατεία Κάνιγγος. Στους φοιτητές που σουλατσάρουν στην
πλατεία θα προστεθεί και μια νεώτερη γενιά: οι μαθητές που κατά εκατοντάδες
παρακολουθούν τα μεγάλα φροντιστήρια που ζώνουν πια την περιοχή από την
Ακαδημίας, την Πατησίων, την Αλεξάνδρας και τη Σόλωνος. Τα Εξάρχεια παραμένουν
ακόμη περιοχή (και)κατοικίας, η οποία εκτοπίζεται σιγά σιγά όχι μόνο από τα
βιβλιοπωλεία και τις πολιτικές οργανώσεις (στην περίοδο 77-84 όλες οι «μικρές»
οργανώσεις της Αριστεράς είχαν εκεί τα γραφεία τους), αλλά και από τη
φοιτητική διασκέδαση. Τα μπαράκια και τις καφετέριες. Αλλά και ως ζώνη
κατοικίας, τα Εξάρχεια διαφέρουν από τις άλλες περιοχές, όπως την Κυψέλη ή το
Κολωνάκι. Σύμφωνα με τις απογραφές της Στατιστικής, εκεί καταγράφεται το πιο
υψηλό στην Αθήνα ποσοστό κατοικίας από ένα ή δύο άτομα (περίπου το 12% των
χώρων κατοικίας έναντι 2,5% του αθηναϊκού μέσου όρου). Ειναι η περιοχή των
μόνων ή μοναχικών. Και έχει ενδιαφέρον ότι το ίδιο φαινόμενο παρατηρήθηκε
και στην τελευταία απογραφή, όχι μόνο μεταξύ των Ελλήνων αλλά και μεταξύ των
μεταναστών που ζουν εκεί!

Και μετά ήρθε η πρέζα…

… κάπου ανάμεσα στα 1978 και 1984. H ασυλία που παρείχε η περιοχή λόγω της
δράσης αριστερών κοινοβουλευτικών αλλά κυρίως εξωκοινοβουλευτικών οργανώσεων
καθώς και η συγκέντρωση μεγάλου κομματιού της νεολαίας, δεν πέρασε απαρατήρητη
από τους εμπόρους. H ιδεολογία της ανοχής στο λούμπεν περιθώριο που ανθούσε
(και σε κάποιο ποσοστό ακόμη ανθεί) στα Εξάρχεια, διευκόλυνε τη συναλλαγή στην
πλατεία. Αυτό τουλάχιστον υποστηρίχτηκε από την Αστυνομία, η οποία έζωσε την
περιοχή. Το μείγμα ήταν πλέον εκρηκτικό. Κι όμως, η παρουσία της Αστυνομίας
όχι μόνο δεν περιόρισε το εμπόριο, αλλά κατά κάποιο τρόπο το… νομιμοποίησε.
Για περίπου πέντε χρόνια ομάδες νέων συγκρούστηκαν με τους εμπόρους, με πιο
χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Νοέμβριο του 1987, όταν επιτέθηκαν και
ξυλοκόπησαν εμπόρους στην πλατεία και έδωσαν τα στοιχεία των αυτοκινήτων τους
στην Αστυνομία μέσω του Τύπου. Ο χώρος της αμφισβήτησης πάντα πολεμούσε τους
εμπόρους και οι πιο μεγάλες μάχες έγιναν στα Εξάρχεια. («H πρέζα είναι
στοιχείο αναχωρητισμού και όχι συλλογικότητας», έλεγαν οι νεαροί
αμφισβητίες… Σήμερα ο χώρος παζαρέματος έχει μεταφερθεί πιο χαμηλά, στην
Τοσίτσα. Οι περίοικοι έχουν πολλές φορές προσφύγει στην Αστυνομία, αλλά…)

H απομάκρυνση των Πανεπιστημίων…

… από το κέντρο της Αθήνας έφερε αλλαγές και στα Εξάρχεια. Οι φοιτητές (που
δραστηριοποιούνταν στη ζωή της περιοχής) είναι πιο λίγοι. Τα περισσότερα
«φρικιά» έφυγαν και οι νέες ομάδες είναι μαθητικές ή «μετα-εφηβικές», κυρίως
ανέργων που εκδίδουν πολύ ενδιαφέροντα έντυπα, όπου φαινομενικά κυριαρχεί η
βία ως σκοπός, αλλά ουσιαστικά η αντίδραση σε πραγματικούς (ή όχι)
αποκλεισμούς… Συμφωνεί ή διαφωνεί κανείς, το θέμα είναι ότι τα Εξάρχεια ούτε
ήταν ούτε είναι μια οποιαδήποτε γειτονιά. Είναι απ’ αυτές που διασώζουν το
διαφορετικό στοιχείο σε μια πόλη και την ξεχωρίζουν από τη «μονόπολη».
Άλλωστε, υπάρχουν τόσες άλλες περιοχές στην Αθήνα ίδιες μεταξύ τους…

H Αστυνομία ματαίωσε την ανάπλαση!

N. Αρκουδέας – Ευάγ. Κουλουμπής

ΣΤΑ ΜΙΣΑ της δεκαετίας του ’90 η μεταφορά των δικαστηρίων στην
Ευελπίδων προκάλεσε νέα πίεση στα Εξάρχεια: της επαγγελματικής στέγης (σχετικά
φθηνής) από εκατοντάδες νέους δικηγόρους. Ποια θα ήταν, λοιπόν, η εξέλιξη των
Εξαρχείων; Τότε, ο υπουργός ΠΕΧΩΔΕ B. Κουλουμπής πείθεται από μία ομάδα νέων
πολεοδόμων να αναζητήσει ένα πρόγραμμα ανάπλασης. Πού να φανταζόταν (Νοέμβριος
1985) ότι μία ημέρα πριν απο την επίσημη εξαγγελία και ύστερα από σειρά
ανοιχτών συνελεύσεων και ενημερώσεων στην πλατεία, η ανάπλαση θα ματαιωνόταν
από τα MAT!

Ο επικεφαλής αυτής της ομάδας (σύμβουλος του Κουλουμπή τότε), Σπύρος
Τσαγκαράτος, λέει για πρώτη φορά πως «η επέμβαση στην πλατεία έγινε,
διότι όπως μου εξήγησε ο κ. Σταθάτος, υφιστάμενος του Νίκωνα
Αρκουδέα, η Αστυνομία χρειάζεται τα ”πρεζάκια” και τα ”βαποράκια”
ως πηγές πληροφόρησης. Δεν ρισκάρουμε να τους χάσουμε με πεζοδρομήσεις
και αναπλάσεις». «Το θυμάμαι σαν τώρα. Κατά την τελευταία συνάντηση πάνω
στην πλατεία, συμφωνήσαμε με τους κατοίκους ότι θα απορρίψουμε το σχέδιο
“Πλάκα”, να πεζοδρομήσουμε δηλαδή μία διαδρομή από την πλατεία μέχρι το
Μουσείο, ώστε να ανεβάσουμε τουρίστες μέχρι τα Εξάρχεια. Και συμφωνήσαμε να
καλέσουμε τον Τύπο την επομένη και να αναγγείλουμε ένα σύνθετο ”πακέτο” από
πεζοδρομήσεις (τότε, η Θεμιστοκλέους ήταν μόλις ο τρίτος πεζόδρομος της
Αθήνας) και κίνητρα για κατοικία με ανάπτυξη άλλων, ήπιων παρεμβάσεων. Ο
Κουλουμπής ήταν έτοιμος να τα ανακοινώσει το ίδιο βράδυ, όταν έγινε ένα
εντελώς αδικαιολόγητο ”ντου” των MAT στην πλατεία. Κυριάρχησε στα μέσα
ενημέρωσης, έγιναν καταστροφές, οπότε άντε μετά να βγεις και να μιλήσεις για
επιστροφή κατοικίας και ήπιες παρεμβάσεις»…

Info

Σπύρου Τσαγκαράτου «Πολεοδομικά τετράδια», Αθήνα 2001, «Νεφέλη»

Χρήστου Λάζου «Το ελληνικό φοιτητικό κίνημα 1821-1973», Αθήνα 1987, «Γνώση»

Klauw Schonerberger (επιμ.) «H ληστεία Τράπεζας», Αθήνα 2004, «Ελευθεριακή
Κουλτούρα»