Eνστάσεις

H ΛΕΞΗ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ: O άλλος εορτασμός. Υπάρχουν κι άλλοι τρόποι εορτασμού:
όπως η έκδοση που έκανε η εταιρεία παιδείας και πολιτισμού «Εντελέχεια» με
επιμέλεια του κ. Λαοκράτη Βάσση για μεγάλο ιδιωτικό εκπαιδευτήριο: «Σεφέρης
και Κατοχή»…

Τα μυστικά της (μαθητικής) παρέλασης…

TO 1996 ο μεγάλος δάσκαλος Βεγλερής ζήτησε από τον μαθητή του, τον
συνταγματολόγο Νικ. Αλιβιζάτο, να εξετάσει και να αναλάβει μια περίεργη
υπόθεση. «Βαλσάμη και Ευστρατίου» κατά ελληνικού κράτους στο Δικαστήριο
Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στο Στρασβούργο. Ο N. Αλιβιζάτος θυμάται, και σήμερα,
μια λεπτομέρεια: τη σκηνή που ο διευθυντής του σχολείου Βριλησσίων ενώπιον
περίπου 500 συγκεντρωμένων μαθητών και εκπαιδευτικών ανακοινώνει πως η μικρή
μαθήτρια Βαλσάμη αποβάλλεται επειδή αρνήθηκε να συμμετάσχει στη μαθητική
παρέλαση και στον εορτασμό της σημαίας. H οικογένεια της μαθήτριας ανηκε στους
Μάρτυρες του Ιεχωβά. H φιλειρηνική τους πεποίθηση – θεώρησε η μαθήτρια – της
επέβαλε να μην παίρνει μέρος σε εκδηλώσεις που διαπνέονται από αντίθετες
ιδεολογίες. Το Στρασβούργο αν και δεν έκανε δεκτή την προσφυγή της διατύπωσε
στην απόφασή του την «έκπληξη για την ποινή αποβολής στη μαθήτρια», ωστόσο
σημείωσε ότι «δεν προκύπτει ο μιλιταριστικός χαρακτήρας της παρέλασης». Ίσως
διότι στην Αθήνα (και στη Θεσσαλονίκη) οι αρχές έχουν φροντίσει να μη
συμπίπτει η μαθητική παρέλαση με τη στρατιωτική – σε αντίθεση με ό,τι
συμβαίνει στις πόλεις όπου υπάρχουν στρατιωτικά τμήματα που παρελαύνουν από
κοινού με τους μαθητές.

Περίπου έναν χρόνο μετά εκδηλώνεται η πρώτη άρνηση τοπικής κοινωνίας να
αποδεχθεί «άλλο» σημαιοφόρο θεωρώντας ότι η σημαία στην παρέλαση είναι υπόθεση
για «καθαρούς Έλληνες». Από τότε μέχρι προχθές έχουν καταγραφεί 48 περιπτώσεις
«αποκαθήλωσης» σημαιοφόρων – κυρίως παιδιών από αλβανικές οικογένειες.

Το λεπτό σημείο της ιστορίας είναι ότι ενώ πολλοί από τους περίπου 100.000
μαθητές αλβανικής καταγωγής παρελαύνουν δύο φορές τον χρόνο, το θέμα
δημιουργείται όταν κάποιος από αυτούς πρόκειται να κρατήσει τη σημαία. H
πειθαρχία και η ομοιομορφία της παρέλασης «κρύβει» την καταγωγή. Αλλά ο
σημαιοφόρος είναι ένας.

Ψάχνοντας στην ιστορία… αποδεικνύεται εξαιρετικά δύσκολο να
εντοπιστεί με ακρίβεια πότε ακριβώς θεσμοθετήθηκαν οι μαθητικές παρελάσεις.
Άλλοι μιλούν για την περίοδο Μεταξά (με αφορμή βασιλικό διάταγμα του 1939),
άλλοι για πιο πριν. Πάντως, τη σημερινή γενικευμένη μορφή σ’ όλη τη χώρα
φαίνεται πως την πήραν μεταγενέστερα. Έτσι, αν και όπως λέει η αναπληρώτρια
καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου Χριστίνα Κουλούρη, «το μοντέλο
είναι οι φασιστικές νεολαίες με την ομοιόμορφη στολή και τη στρατιωτική
πειθαρχία», δεν προκύπτει η απαρχή τους στην περίοδο Μεταξά. H ίδια ύστερα από
μια πρώτη αναζήτηση που έκανε (για να βοηθήσει τη στήλη) εντοπίζει την αρχή
τους μεταξύ 1950 και 1959… Επί Μεταξά τα σχολεία συγκεντρώνονταν για να
παρακολουθήσουν τις παρελάσεις της φασιστικής νεολαίας ή μετείχαν σε
λαμπαδηδρομίες. Αλλά μέσα από την ιστορία προκύπτει κάτι άλλο: Οι γιορτές της
σημαίας και η συμμετοχή των μαθητών καταγράφονται σε περιόδους μεγάλου φόβου:
όταν υπήρχε ή καλλιεργείτο ο κίνδυνος της απειλής είτε εξωτερικά είτε
εσωτερικά. Όπως σημειώνει σε σχετική της εργασία η καθηγήτρια Ιστορίας
Αναστασία Καρακασίδου «η γιορτή της σημαίας πήρε νέα σημασία την
περίοδο Μεταξά γύρω στο 1937, επειδή ο δικτάτορας και οι σύμβουλοί του
θεώρησαν ότι τα εθνικά σύμβολα δέχονταν σοβαρές και συνεχείς προκλήσεις από
κομμουνιστές και σοσιαλιστές (…) Αντιδρώντας σ’ αυτό συνέταξαν έναν
αναγκαστικό νόμο (4471/1938), ο οποίος στόχευε άμεσα στη δημιουργία ενός
αισθήματος σεβασμού στη χώρα μεσω της λατρείας και του σεβασμού της σημαίας».
Ένα χρόνο μετά με το βασιλικό διάταγμα 791 (6/3/1939) ορίζεται το πρωτόκολλο
των τελετών για τον εορτασμό της 25ης Μαρτίου: Θεία λειτουργία,
σημαιοστολισμός σχολείων, πατριωτικοί λόγοι, παρελάσεις, παραδοσιακοί χοροί
και λαμπαδηδρομίες.

Γιατί άραγε η 28η… στη Θεσσαλονίκη και η 25η στην Αθήνα; Τυχαία;
«Καθόλου» όπως προκύπτει από την έρευνα της κ. Καρακασίδου. «Το πρωινό της
25ης Οκτωβρίου 1945 στη Θεσσαλονίκη ξεκίνησε ένας τετραήμερος αγώνας
ιστιοπλοΐας με πολλούς άλλους εορτασμούς για την επέτειο δύο ηρωικών στιγμών
της ελληνικής Ιστορίας: την απελευθέρωση της τουρκοκρατούμενης Θεσσαλονίκης το
1912 και την άρνηση στην ιταλική εισβολή το 1940. Το απόγευμα της ίδιας ημέρας
το Κρατικό Θέατρο οργάνωσε συναυλία προς τιμήν της Επιτροπής Εθνικών Δικαίων,
μιας ομάδας με λυτρωτικές τάσεις που εκείνη την εποχή συνεδρίαζε στη
Θεσσαλονίκη ασκώντας πιέσεις για τη Μεγάλη Ελλάδα». Ο πρώτος επίσημος
εορτασμός τού «Όχι» έγινε λοιπόν στη Θεσσαλονίκη, αλλά ταυτίστηκε περισσότερο
με τους ελληνικούς φόβους στη Μακεδονία γι’ αυτό και δόθηκε τελικά έμφαση στην
ενσωμάτωσή της στο ελληνικό κράτος.

Να είναι τυχαίο… ότι με τη Μεταπολίτευση αμέσως μετά τα γεγονότα στην
Κύπρο, αλλά και στο εσωτερικό με το Πολυτεχνείο, η πρώτη κυβέρνηση θεωρεί
υποχρέωσή της να εκδώσει τον νόμο 309 «περί υποχρεωτικής συμμετοχής στη
μαθητική παρέλαση των εθνικών εορτών»; Το κλίμα ανασφάλειας λειτούργησε και
πάλι αμυντικά, «συσπειρωτικά» μέσα (και) από τη συμμετοχή των μαθητών στις
παρελάσεις. «Στρατιωτική προσομοίωση» χαρακτηρίζονται από πολλούς και συμφωνεί
με τον ορισμό η λέκτορας Φιλοσοφίας του Αθλητισμού στο Πανεπιστήμιο Αθήνας κ.
Κωνσταντίνα Γογγάκη: «Αυτό το είδος παραγγελματικής γυμναστικής (εν,
δύο, αλτ) κορυφώθηκε το 1938 όταν στα πλαίσια του Κανονισμού Στρατιωτικής
Προπαίδευσης που στέλνεται σ’ όλα τα σχολεία (!) επιβάλλονται τακτικές
ασκήσεις πύκνωσης και το γνωστό “βήμα”. Ως γυμναστική μπορούμε να
διευκρινίσουμε πως άλλο η γνωριμία του παιδιού με το σώμα του μέσω του βήματος
και άλλο η αφαίρεση κάθε ίχνους πρωτοβουλίας όταν το εντάσσουν σε μία ομάδα.
Άλλωστε και το 1967 επί χούντας υπήρξε ως κατεύθυνση ο υπερτονισμός στις
παραγγελματικές ασκήσεις και στις παρελάσεις. Πάντως νομίζω ότι σήμερα το
«εθνικό» έχει ξεπεραστεί και ο κόσμος παρακολουθεί το καθαρά αισθητικό μέρος
μιας παρέλασης».

Να καταργηθεί… η μαθητική παρέλαση ή όχι; Στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες
η απάντηση έχει δοθεί χρόνια πριν. H Ελλάδα είναι μόνη της, αφού στη Γαλλία,
στην Ιταλία και στην Αγγλία γίνονται παρελάσεις, αλλά μόνο στρατιωτικές χωρίς
τη συμμετοχή μαθητών. Μόλις χθες, έγινε μεγάλη στρατιωτική και μαθητική
παρέλαση στην Τουρκία, στον εορτασμό της «Ημέρας της Δημοκρατίας». Σε μια
χώρα, της οποίας η συνοχή παραμένει ακόμη το μεγάλο ζητούμενο… Αλλά στην
Ελλάδα τι φοβόμαστε; Τον Οδυσσέα Τσενάι; Τα παιδιά εκείνα που στο σπίτι μιλούν
μια άλλη γλώσσα;

Info

* Mark Mazower (επιμ.) «Μετά τον πόλεμο» Αθήνα 2003, «Αλεξάνδρεια»

* Χριστίνα Κουλούρη «Αθλητισμός και αστική κοινωνικότητα 1867-1922» Αθήνα
1997, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας.