Δεκαεπτά αιώνες φωτιά και λάμψη

H νοτιοδυτική πύλη (του εσωνάρθηκα). Στην κόγχη ψηφιδωτή εικόνα της ένθρονης Θεοτόκου, με τους δύο μεγάλους αυτοκράτορες, τον M. Κωνσταντίνο και τον Ιουστινιανό, να προσφέρουν ο πρώτος την πόλη και ο δεύτερος τον ναό στην προστάτιδα της βασιλεύουσας

Ο σεισμός προ πενταετίας στην Κωνσταντινούπολη δεν ήταν ο μόνος καταστρεπτικός
στην ιστορία της. Εντούτοις η Αγία Σοφία γλίτωσε, αντίθετα με άλλους σεισμούς
στην Πόλη που στο μακρινό παρελθόν της προκάλεσαν μεγάλες ζημιές. Στις 15
Αυγούστου του 553, για παράδειγμα, ο τρούλλος έχασε τη συνοχή και την ασφάλειά
του λόγω του γεγονότος ότι οι αρχιτέκτονες Ανθέμιος και Ισίδωρος τον είχαν
σχεδιάσει χαμηλό, με αποτέλεσμα να έχει τεράστιο βάρος και να ασκούνται
ισχυρές φυγόκεντρες πιέσεις στη βάση του. Και πράγματι, στον επόμενο σεισμό,
τέσσερα χρόνια αργότερα (14 Δεκεμβρίου 557), ο τρούλλος τραυματίστηκε ακόμη
περισσότερο και εντέλει έπεσε πέντε μήνες μετά συντρίβοντας την Αγία Τράπεζα,
το κιβώριον και τον άμβωνα.

Αλλά οι περιπέτειες της Αγίας Σοφίας με τον Εγκέλαδο – και όχι μόνον – δεν
σταματούν εδώ. Στις 8 Ιανουαρίου 869 σεισμός προκάλεσε ρήγμα στη δυτική αψίδα.
Επί Λέοντος του Σοφού (912) πυρκαγιά αποτέφρωσε μεγάλο μέρος του πατριαρχικού
οίκου που ήταν συνέχεια του ναού. Και στις 25 Οκτωβρίου 989 νέος σεισμός
προκάλεσε κατάρρευση της δυτικής αψίδας και του κεντρικού τρούλλου.

Για πρώτη φορά το ελληνικό αλλά και το διεθνές κοινό (η έκδοση είναι
δίγλωσση) έχει τη δυνατότητα να πληροφορηθεί από ένα βιβλίο, συνεκτικά και
συγκροτημένα, την ιστορία της Αγίας Σοφίας. Φυσικά όχι μόνο τη… σεισμική
ακολουθία αλλά και τη λαμπρότητα ενός ναού που θεμελιώθηκε από τον Μεγάλο
Κωνσταντίνο (κατ’ άλλους από τον γιο του Κωνστάντιο), καταστράφηκε, κτίστηκε
ξανά από τον Ιουστινιανό, καταλύθηκε από τους Λατίνους, έγινε τζαμί και τέλος
μουσείο βυζαντινής τέχνης (από τον Κεμάλ), κατάφερε όμως να επιζήσει επί 17
αιώνες και να αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα σύμβολα της ορθοδοξίας αλλά και
της νεώτερης Ελλάδας.

Στη δεξιά κόγχη του Ιερού, στηριζόμενο στη στενή πλευρά του ελάσσονος ανατολικού πεσσού, οι Τούρκοι τοποθέτησαν τον μεγάλο άμβωνα (μεμπέρ), τον οποίο κατασκεύασε, όπως λέγεται, ο σουλτάνος Μουράτ Δ’ (1623-1638). Διακρίνεται εδώ η απότομη σκάλα του μεμπέρ

Ο βυζαντινολόγος (καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης) Θεοχάρης Δετοράκης έγραψε
ένα βιβλίο που έλειπε από τη διεθνή βιβλιογραφία, καθώς κανείς έως τώρα δεν
είχε αφιερώσει ένα ολοκληρωμένο έργο στο σπουδαίο αυτό μνημείο. «Στόχος μου
ήταν να κάνω ένα ισορροπημένο βιβλίο υψηλής εκλαΐκευσης. Με γλώσσα εύληπτη, με
σεβασμό στην επιστημονική δεοντολογία, ένα βιβλίο που να μπορεί να διαβάσει
όχι μόνο ο ιστορικός τέχνης αλλά και ένας απαιτητικός, υψηλής παιδείας
αναγνώστης», λέει στα «NEA». Το βιβλίο έχει χωριστεί σε τρία μέρη: σε μία
ιστορική καταγραφή της πορείας της Αγίας Σοφίας στο χρόνο (από τα μέσα του 4ου
αιώνα μέχρι σήμερα), σε μία σύντομη αλλά ακριβή περιγραφή του για τον μη
ειδικό επισκέπτη που θέλει να γνωρίσει τις λεπτομέρειες του ναού και σε μία
ανθολογία κειμένων – συχνά απολαυστικών – από χρονικογράφους, περιηγητές,
μάρτυρες της οικοδόμησης αλλά και των καταστροφών που υπέστη. Τα κείμενα
μάλιστα που δεν μπορεί εύκολα να καταλάβει ο σύγχρονος αναγνώστης, τα έχει
μεταφράσει ο ίδιος ο Θεοχάρης Δετοράκης στα Νέα Ελληνικά, θεωρώντας «πολύ
δύσκολη υπόθεση τη μετάφραση βυζαντινών κειμένων».

Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει σε λίγες ημέρες από τις Εκδόσεις Έφεσος. Ο οίκος
ανέθεσε σε Τούρκο φωτογράφο (τον Ερσάλ Γιαβί) την λεπτομερή φωτογράφιση του
ναού, όπως είναι σήμερα, και τον μεγάλο αριθμό φωτογραφιών που προέκυψαν (και
που περιλαμβάνονται στην έκδοση σε μεγάλο σχήμα) σχολίασε εκτενώς ο Θεοχάρης
Δετοράκης.

«Σεβάστηκαν το μνημείο»

Ο καθηγητής Θεοχάρης Δετοράκης εκτιμά ότι οι Τούρκοι σεβάστηκαν την Αγία
Σοφία, αντίθετα με τους Λατίνους Σταυροφόρους που έκαναν πολύ μεγάλες
καταστροφές. «H τελευταία προσευχή ανεπέμφθη από τον βυζαντινό άμβωνα από τον
ίδιο τον Μωάμεθ B’ τον Πορθητή, την Παρασκευή της εβδομάδας της Άλωσης.
Επιπλέον, το γεγονός ότι σήμερα το μνημείο βρίσκεται σε σχετικά καλή κατάσταση
το χρωστάμε στον σουλτάνο Αβδούλ Μετζίτ που το 1847 ανέθεσε στους
Ιταλοελβετούς αρχιτέκτονες αδελφούς Φοσάτι τη συντήρηση της Αγίας Σοφίας.
Συντήρηση που κράτησε δύο χρόνια και για την οποία δαπανήθηκαν είκοσι
δισεκατομμύρια γρόσια. Θα πρέπει επίσης να πούμε ότι ο απλός λαός συμμεριζόταν
πολλούς από τους θρύλους που συνόδευαν το μνημείο και την ιστορία του. H
χρησμολογική πλευρά των θρύλων ήταν εμφανής, καθώς οι μεν υπόδουλοι τούς
δέχονταν γιατί ήλπιζαν, οι δε κατακτητές τούς δέχονταν γιατί εφοβούντο».

«Όσες οι ημέρες, τόσοι και οι ναοί»

Ένας Εβραίος περιηγητής, ο ραββίνος Βενιαμίν από την Τουδέλα της Ισπανίας,
ταξίδεψε στην Κωνσταντινούπολη το 1159 και έγραψε, μεταξύ άλλων: «Δεν υπάρχει
άλλη πολιτεία στη γη που να μπορεί να συγκριθεί με την Κωνσταντινούπολη, με
εξαίρεση τη Βαγδάτη. Εδώ βλέπει κανείς τον περίφημο ναό της Αγίας Σοφίας, όπου
κατοικεί ο Πατριάρχης. Ο αριθμός των ναών είναι ίσος με τον αριθμό των ημερών
του χρόνου. Οι θησαυροί όμως της Αγίας Σοφίας είναι αμύθητοι. Πλούτη και δώρα
έρχονται από διάφορα νησιά, κάστρα και περιοχές. Κι έτσι έχει γίνει σπουδαίος
ναός που δεν υπάρχει όμοιός του στον κόσμο. Βλέπεις κίονες από μάλαμα και
ασήμι, μεγάλους πολυελαίους, καντήλια και αμέτρητες πλούσιες διακοσμήσεις…».

INFO

Θεοχάρης Δετοράκης, «Αγία Σοφία, ο Ναός της Αγίας του Θεού Σοφίας», Εκδόσεις
Έφεσος, σελ. 320, τιμή: 104 ευρώ. Φωτογράφιση: Ερσάλ Γιαβί. Το βιβλίο
παρουσιάζεται την Τρίτη 26 Οκτωβρίου, στις 12.30, στο Μουσείο Μπενάκη.