Eνστάσεις

H ΛΕΞΗ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ: Αποασυλοποίηση. H πρώτη αποασυλοποίηση έγινε στη
Γαλλία λίγο μετά την Επανάσταση. Το 1793 ο πολίτης Pinel βγάζει τις αλυσίδες
των φρενοβλαβών που κρατούνταν στην Bicetre. Έχει μείνει στην ιστορία η φράση
του στον (αρμόδιο) πολίτη Couthon: «Δεν είναι ζώα, είναι έτσι επειδή εμείς
τους στερήσαμε τον αέρα και την ελευθερία».

Καταδίκη στο άσυλο (στον αέρα η ψυχιατρική επανάσταση)

Το χαμόγελο αυτών των ανθρώπων δεν το είδαν όσοι αντιδρούν στην Αίγινα. Δεν ενδιαφέρθηκαν να τους γνωρίσουν. Μόνο να τους καταδικάσουν. Έτσι ο τρίμηνος αποκλεισμός του ξενώνα της «Κλίμακας» συνεχίζεται. Κι αυτοί περιμένουν στο Δρομοκαΐτειο πότε θα πάνε «σπίτι μας»

Ο Μανώλης είναι 23 χρόνων. Βρέθηκε πριν από πέντε χρόνια να περιπλανιέται
κοντά στις γραμμές του Ηλεκτρικού, κάπου στα βόρεια προάστια. Δεν ήταν
επικίνδυνος. Δεν είχε κάνει τίποτα κακό. Τρομαγμένος ήταν και μόνος… Ο
Μανώλης πάσχει από βαριά νοητική υστέρηση, γι’ αυτό και μεταφέρθηκε στο
Δρομοκαΐτειο. Μοιάζει (είναι;) με μικρό παιδί, χαμογελά όταν βλέπει κόσμο,
είναι ευγενής, καταλαβαίνει ότι έχουμε συζήτηση με την υπεύθυνη ψυχίατρο αλλά
επιμένει να ανακατεύει τα χαρτιά της ή να τραβάει το καλώδιο του τηλεφώνου.
Και ρωτάει συνεχώς πότε θα φύγει από το Δρομοκαΐτειο να πάει «σπίτι μας».

H Μαρία είναι 43 χρόνων. Προτελευταία ανάμεσα σε οκτώ αδέλφια ζούσε μαζί τους
κάπου στην ορεινή Αρκαδία. Αλλά τα χρόνια πέρασαν, τα αδέλφια έκαναν δικές
τους οικογένεια και η γριά μητέρα δεν μπορούσε πια να φροντίζει τη
Μαρία(πάσχει κι αυτή από βαριά νοητική υστέρηση). Εφτά χρόνια πριν πέρασε κι
αυτή την πόρτα του Δρομοκαΐτειου και η μοίρα της διασταυρώθηκε με του Μανώλη
και άλλων δέκα ανθρώπων. H Μαρία από τον περασμένο Μάιο έχει δίπλα της έτοιμη
μια βαλίτσα. Είναι όλα της τα υπάρχοντα, είναι όλα όσα θέλει να πάρει μαζί της
για το «σπίτι μας». Και οι δέκα δώδεκα ένοικοί του περιμένουν τη μετακόμιση.
Πριν από μερικούς μήνες η ομάδα έκανε μια από τις πολλές βόλτες της στην
Αθήνα. Πήγαν στην Ακρόπολη, πιο πριν είχαν πάει στο Ζάππειο, αλλά όλο ρωτούσαν
για το «σπίτι μας». Λεπτομέρεια: Στις πάμπολλες βόλτες τους δεν υπήρχε…
αστυνομική συνοδεία ούτε καταγράφηκε οποιαδήποτε εγκληματική ενέργεια από
μέρους τους στο βιβλίο συμβάντων της ΕΛ.ΑΣ. Γεγονός πρωτοφανές, τουλάχιστον αν
πιστέψει κανείς μερικούς γείτονες και κάποιους από τον δήμο στο «σπίτι μας»
στην Αίγινα… Γιατί καμία πενηνταριά περίοικοι αντιδρούν από τον Ιούλιο στη
μετακόμιση αυτών των ανθρώπων στο οικοτροφείο που έχει δημιουργήσει η μη
κερδοσκοπική οργάνωση Κλίμακα, στον Άγιο Φώτιο.

H αυτοδικία ζει και βασιλεύει…

… και μάλιστα με τη συμβολή εκπροσώπων θεσμών όπως της τοπικής
αυτοδιοίκησης. Έβαλαν μπροστά στην είσοδο απορριμματοφόρο, έκοψαν το νερό,
πέταγαν το βράδυ δυναμιτάκια, κι έγραψαν συνθήματα εναντίον των «ανεπιθύμητων
και επικίνδυνων», του Μανώλη της Μαρίας και των άλλων. Είναι φορές που η
άγνοια βολεύει. Κανείς δεν θέλησε να γνωρίσει τους νέους ένοικους, να μιλήσει
μαζί τους (ναι, μιλάνε δεν βρυχώνται), ουδείς ενδιαφέρθηκε να μάθει ότι
αποτελούν μέλη της στρατιάς της μεγάλης ψυχιατρικής επανάστασης που προσπαθεί
να γίνει στην Ελλάδα εδώ και δεκαπέντε χρόνια. Αντίθετα, με μεγάλη βεβαιότητα
οι περίοικοι (Αθηναίοι παραθεριστές στην πλειονότητά τους) εκτιμούν ότι «η
φωλιά του κούκου» θα ρίξει τις τιμές του τετραγωνικού… Καλύτερα λοιπόν πίσω
στη σιωπή, στο άσυλο…

Για μέρες έμειναν αποκλεισμένα μέλη του προσωπικού. Κάτοικοι Αίγινας (!) που
εκπαιδεύτηκαν για να λειτουργήσει το «σπίτι μας». Άκουγαν και προσωπικές
απειλές γιατί «πουλήθηκαν για μερικά ευρώ»! «Ο καλύτερος τρόπος για να
σιγουρευτείς ότι εσύ είσαι γνωστικός δεν είναι το να κλείσεις μέσα τον γείτονά
σου» έγραφε πριν από 150 χρόνια ο Ντοστογιέφσκι στο «Ημερολόγιο του
συγγραφέα». Τώρα η ιστορία βρίσκεται στα δικαστήρια. Ο υπουργός Νικήτας
Κακλαμάνης δημοσίως έχει ταχθεί υπέρ της λειτουργίας του οικοτροφείου (το άλφα
και το ωμέγα της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης ). Και αν – τον ρώτησα – η απόφαση
δικαιώσει την Κλίμακα, αλλά οι αντιδράσεις συνεχιστούν; «E, τότε, θα ζητήσω
από τον εισαγγελέα να επιβάλει την εφαρμογή της. Λυπάμαι, αλλά δεν θα
ρισκάρουμε τη μεταρρύθμιση λόγω άγνοιας ή αδικαιολόγητων φόβων».

Το «Narrenschiff», το «Πλοίο των τρελών»…

… του Αλσατού ποιητή Brandt (1494) θεωρείται ότι ενέπνευσε τον Ιερώνυμο Μπος
για να ζωγραφίσει το δικό του «Πλοίο των τρελών». Μόνο που ο Brandt δεν
αυθαιρετούσε. Ήταν συνηθισμένη πρακτική κυρίως στη Βόρεια Ευρώπη τον Μεσαίωνα,
να φορτώνουν τους τρελούς ή όσους θεωρούσαν τρελούς σε πλοία και να τους
ξαποστέλνουν. Ούτε είναι τυχαία η ιστορία του αποκλεισμού των ψυχασθενών από
τις πόλεις ή τα χωριά. Ιστορικά, τα φρενοκομεία ιδρύθηκαν σε εκτάσεις όπου
παλαιότερα ζούσαν απομονωμένοι οι λεπροί. Τα δυο πιο γνωστά συνώνυμα της
φρίκης στην Ελλάδα ήταν η Σπιναλόγκα και η Λέρος. Μέχρι το 1984… Τότε
ξεκίνησε η προσπάθεια ψυχιατρικής μεταρρύθμισης στην Ελλάδα. Το ένα της πόδι
είναι η αποασυλοποίηση. Άνθρωποι που μπορούν να ζήσουν μέσα στην κοινωνία είτε
σε καθεστώς διακριτικής παρακολούθησης είτε σταδιακά και πλήρως ανεξάρτητοι.
Ξενώνες και οικοτροφεία διάσπαρτα στη χώρα θα φιλοξενήσουν εκατοντάδες σαν τον
Μανώλη και τη Μαρία ώστε μέχρι το 2010 τα ψυχιατρεία να έχουν σχεδόν
καταργηθεί. Αλλά σ’ αυτό το πόδι η τρικλοποδιά μπαίνει από την υποκρισία
τοπικών αρχών και από τους φόβους των «κατά συμφέρον» αδαών…

Ο Στέλιος Στυλιανίδης…

… δρ Ψυχιατρικής και μέχρι πρόσφατα διοικητής στο Νταού Πεντέλης άφησε μια
σημαντική καριέρα στο Παρίσι για να κηρύξει μαζί με άλλους συναδέλφους του την
ψυχιατρική επανάσταση. H Βαστίλλη ήταν η Λέρος… Το 1991 μια ομάδα ασθενών
από τη Λέρο κρίνεται ότι μπορούν να αρχίσουν τα πρώτα βήματα μακριά από το
ίδρυμα. Κατά σύμπτωση η καταγωγή τους είναι από την Εύβοια. Ετοιμάζεται λοιπόν
ένας ξενώνας στην παραλία Αυλίδας για να τους φιλοξενήσει. Και τότε αρχίζει ο
πόλεμος. «Έφτασαν να ρίξουν φόλα στα σκυλιά που είχαμε μέσα. Είχαμε φτιάξει
ένα μικρό κοτέτσι για να ασχολούνται οι φιλοξενούμενοι του ξενώνα και βρήκαμε
ένα πρωί τις κότες δηλητηριασμένες. Οι αποκλεισμοί ήταν στην ημερήσια
διάταξη». Κατά σύμπτωση και στην Αυλίδα δεν αντέδρασαν τόσο οι μόνιμοι
κάτοικοι όσο παραθεριστές από την Αθήνα που είχαν εκεί εξοχικά. Για τον ίδιο
λόγο όπως και στην Αίγινα: για την τιμή του τετραγωνικού. Ο ξενώνας σήμερα
λειτουργεί στη Χαλκίδα, στα 50 μέτρα από το τοπικό νοσοκομείο. Και να η
απάντηση: Από τους τότε τροφίμους μέσα σ’ αυτά τα 12 χρόνια, μόλις δύο
χρειάστηκαν μια ελαφρά αγωγή για διάστημα μόλις μιας βδομάδας. Όλοι οι
υπόλοιποι είναι πλέον μόνιμοι κάτοικοι Χαλκίδας. «Έχουν πια ταυτότητα που το
γράφει…» λέει με περηφάνια ο Στέλιος Στυλιανίδης. Στα γραφεία της Κλίμακας
δύο εκπρόσωποί της, μιλώντας για τις εμπειρίες τους κατά τη διάρκεια του
αποκλεισμού από κατοίκους – παραθεριστές, έλεγαν: «Καθόμαστε τα βράδια και
προσπαθούσαμε να καταλάβουμε ποιοι τελικά ήταν οι αποκλεισμένοι. Εμείς μέσα ή
αυτοί απέξω;»…

Info

Μισέλ Φουκώ «H ιστορία της τρέλλας», Αθήνα, «Ηριδανός»

Φωτεινής Τσαλίκογλου «Ο μύθος του επικίνδυνου ψυχασθενή», Αθήνα 1987,
«Παπαζήσης»

David Pilgrim – Anne Rogers «Κοινωνιολογία της ψυχικής υγείας και
ασθένειας», Αθήνα 2004, «Τυπωθήτω – Γιώργος Δαρδανός».