Πενθήματα

Σκηνή από την παράσταση «Κοινός Λόγος» που παίζεται στο Θέατρο Νέου Κόσμου με τις Μαρία Κατσανδρή, Ανθή Ανδρεοπούλου, Γιώτα Φέστα

Πρόκειται για τη σύνθεση κειμένων προφορικού και γραπτού-προφορικού λόγου
ανωνύμων, που συνέλεξε και αξιοποίησε κυρίως ιδεολογικά και αισθητικά η
αείμνηστη Έλλη Παπαδημητρίου (τετράτομη έκδοση) με τον τίτλο «Κοινός Λόγος».
Όταν πρόσφατα το πολύτιμο αυτό υλικό επανέκδωσε ο οίκος «Ερμής», είχα
επισημάνει πάλι την παιδευτική του σημασία.

H σκηνική, όμως, παρουσίαση της σύνθεσης που επιμελήθηκε ο Βαγγέλης
Θεοδωρόπουλος μετατρέπει το φιλολογικό και παιδευτικό γεγονός σε μείζον
αισθητικό κατόρθωμα και ιδεολογικό μνημείο.

Όταν λέμε συχνά (και το πράγμα, δυστυχώς, μένει μόνο στα λόγια και στα
θεωρητικά πυροτεχνήματα) πως η γλώσσα ενός λαού απεικονίζει κατ’ εξοχήν την
ιδιοπροσωπία του, τα εντελώς δικά του αισθητικά, ηθικά, ιδεολογικά γνωρίσματα,
δεν εννοούμε βέβαια πως η γλώσσα έχει κάποια μεταφυσική ρίζα, θεϊκή ή άλλη
καταγωγή, αυταξία και άλλα ηχηρά παρόμοια, αλλά ότι είναι λογικό και φυσικό,
αφού είναι η γλώσσα ο κατ’ εξοχήν τρόπος επικοινωνίας, διαθέτει
συναισθηματικές φορτίσεις, ιδεολογήματα ιστορικής και εμπειρικής προέλευσης,
κοινόχρηστα μοτίβα, επιβιώματα πολυετούς χρήσης, συνήθειας και εύστοχης
πυκνότητας λόγου συνεχούς τριβής, δοκιμής και επανάληψης.

Είναι πλέον κατάκτηση της παγκόσμιας συνείδησης πως δεν υπάρχουν
περιούσιες γλώσσες. Αντίθετα, δεχόμαστε πως κάθε λαός έχει το τέλειο εργαλείο,
ό,τι η πείρα και η ανάγκη τον οδήγησε να κατασκευάσει για να λύσει, αφού
ονομάσει και ταξινομήσει, υλικές, πνευματικές, ηθικές και αισθητικές
απαιτήσεις που προβάλλει το περιβάλλον και η συγκυρία, μέσα στα οποία ζει. Και
είναι πλέον κοινόχρηστη αλήθεια πως ο ζωντανός προφορικός λόγος ή ο γραπτός
που αποτυπώνει τον προφορικό ρυθμό εκφράζουν τον ψυχισμό και τη συναισθηματική
ιστορικότητα (επιτρέψτε τον όρο) ενός συγκεκριμένου λαού εν πορεία.

H Έλλη Παπαδημητρίου, όταν αποφάσισε να καταγράψει για να διασώσει αφηγήσεις
αυτοπτών και αυτήκοων μαρτύρων από τις μεγάλες δυστυχίες του ελληνικού λαού
(Μικρασιατικά, Πόλεμος, Κατοχή, Εμφύλιος), κατ’ αρχάς εκκινούσε από ιδεολογικά
επιχειρήματα. Γνώριζε πως υπάρχει ο λόγος τής εξουσίας, ο συχνά εξουσιαστικός
λόγος της επίσημης Ιστορίας και τα διπλωματικά, διοικητικά και επιστολιμαία
ντοκουμέντα. Τα περισσότερα από αυτά αντλούσαν το κύρος τους, είτε από την
αυθεντία της πηγής τους είτε από το γραπτό ύφος, που συνήθως δεν έχει
συναισθηματική φόρτιση ή, αν θέλετε, έχει τη φόρτιση της φιλολογικής ή εν
γένει λογοτεχνικής μόδας. Γνώριζε όμως πως υπάρχει και ο λόγος ο κοινός, ο
προφορικός, ο ρευστός και συνεχώς ανανεούμενος, αφού περνώντας από χείλη σε
χείλη δημιουργεί μια αυτόνομη συναισθηματική στρωματογραφία (να που πάλι μας
στήνει παγίδα η «γραφή»!).

Το τετράτομο ανθολόγημά της συγκεντρώνει αφηγήσεις ανθρώπων κάθε
ηλικίας, φύλου, μορφωτικής στάθμης και καταγωγής. Σκοπός της, όπως είπα, ήταν
να καταγράψει σκέψεις, αντιδράσεις, στάσεις ιδεολογικές και ηθικές, ακόμη και
ιδεοληπτικές σταθερές του ανώνυμου και ως εκ τούτου πολυώνυμου πλήθους, που
συνθέτει μια συγκεκριμένη στιγμή τον πυρήνα της συμπεριφοράς μιας ομοειδούς ή
μεικτής ομάδας.

Και ενώ αυτό ήταν το ζητούμενο για την ανθολόγο, εν τέλει συγκρότησε ένα
γλωσσικό μνημείο. Διέσωσε μια θαυμαστή ποικιλία ρυθμών, σημασιών, μουσικών
σημάνσεων της γλώσσας, που διασώζουν, βέβαια, τα ιδεολογήματα και τις
αισθητικές ή άλλες προτιμήσεις, αλλά κυρίως δοξάζουν την προφορικότητα ως μια
πραγματική αυθεντική και ενδεικτική (και διδακτική) ποικιλομορφία.

Ο Θεοδωρόπουλος επέλεξε αφηγήσεις γυναικών μόνο για να καταγράψει, μέσω
της προφορικής γοητείας, τον γυναικείο ψυχισμό, όπως αυτός διαμορφώνεται και
αντιδρά μπροστά σε γεγονότα που κρίνουν κυριολεκτικά την ανθρώπινη
αξιοπρέπεια. Ο γυναικείος λόγος, σε αντίθεση με τον ανδρικό, είναι
απαλλαγμένος από αφηρημένες έννοιες και γενικεύσεις. Οι γυναίκες προσλαμβάνουν
τον κόσμο κυρίως μέσω των αισθήσεων και ο λόγος τους είναι σωματοποιημένος.
Γεύσεις, μυρουδιές, αφές, αγγίγματα, πόνοι οργανικοί, ποιότητες ήχων, χρώματα,
δυσαναλογίες, σ’ αυτά σταθμεύει ο γυναικείος ψυχισμός. Χαίρεται, πενθεί για
συγκεκριμένα, ποτέ για ιδέες και μεταφυσικές αξίες. Όταν στήνεται στον τοίχο
ένα παιδί, για τον άντρα πεθαίνει ένας ήρωας που δικαιώνει μια ιδεολογία, για
τη γυναίκα απαξιώνεται ένας οργασμός, οι πόνοι της γέννας, ντουφεκίζεται μια
μήτρα. Τέτοια κείμενα συνθέτουν το σενάριο, που πάνω του στήριξε την παράστασή
του ο Θεοδωρόπουλος. Μνήμες, γνώσεις, πόνοι, θρήνοι, γέλια, χαρές, ματαιώσεις
επιθυμιών, φαρμάκια και φάρμακα, δίψα, πείνα και χορτασμός, έρωτας και
θάνατος, σε μια ιστορία σωμάτων και αισθημάτων, σε μια ιστορία χωρίς
ιδεολογικά και δογματικά ή μεταφυσικά φάλαρα.

Ο Θεοδωρόπουλος, και παλαιότερα και τώρα, διέσωσε τη δραματικότητα του
προφορικού λόγου. Γιατί ο προφορικός λόγος – ή ο γραπτός που αποτυπώνει χωρίς
λογοτεχνικά σύνδρομα προφορικό ρυθμό – είναι λόγος δραστικός, αστόλιστος,
μανικός, φορτισμένος και, επειδή είναι αυθόρμητος και ακαριαίος, εκφράζει τα
έγκατα.

Τρεις γενιές ηθοποιών επί σκηνής

H τωρινή παράσταση στο «Θέατρο του Νέου Κόσμου» δεν διαφέρει από την παλιά.
Όπως και πριν από επτά χρόνια, τις αφηγήσεις, τα επεισοδιώδη μέρη διαδέχονται
τραγούδια, δίκην χορικών, μικρές τελετές όπου η χαρά ή το πένθος περνούν μέσα
από το φίλτρο του μέλους και της όρχησης. Τραγούδια και χοροί διονυσιακού
οίστρου, μοιρολόγια, νανουρίσματα.

Την επιλογή των εξαίσιων τραγουδιών έκανε ο συνθέτης Κώστας Βόμβολος και τη
χορογραφία η μεγάλη πλέον απούσα Ντόρα Τσάτσου. Τώρα τη χορογραφία, επιμέλεια
εκείνης της λιτής τελεοτικής χορογραφίας, έχει ο Χρήστος Στεργιόγλου.

Το σκηνικό, τώρα, του Αντώνη Δαγκλίδη δεν έχει την αυθεντικότητα του παλιού,
ερειπωμένου, μονόριχτου σπιτιού τού Δουργουτιού, διασώζει όμως στον κλειστό
χώρο μια χειρωναξία μνήμης. Ο Ανδρέας Τσεκούρας (δεδομένου ότι υπάρχει και
ακορντεόν επί σκηνής) δίδαξε τα τραγούδια και ο Βασίλης Καψούρος φώτισε με
λιτά μέσα το «παρόν» της μνήμης.

Τρεις γενιές ηθοποιών, αμιλλώνται συγκινητικά στη σκηνή. H νεαρή Εύα Νέδου
έχει, εκτός από σπάνια προσόντα προφορικού και μελισμένου λόγου, και ένα
τίμιο, καθαρό πρόσωπο μιας άλλης νιότης.

H Μαρία Κατσανδρή, με το πηγαίο συναισθηματικό της φορτίο, νοτίζει τον λόγο με
πολλή υγρασία και βιτριολικό χιούμορ. Έξοχη.

H Ανθή Ανδρεοπούλου φέρνει στη σκηνή μια μπρεχτική τεχνική και λάμπει στο
μέλος.

H Γιώτα Φέστα διαθέτει μια σπάνια αμεσότητα που συνταράζει.

Και η σπάνια, η ακριβή Σούλα Αθανασιάδου, κάνει τον κοινό λόγο να παραπέμπει
στις μετρικές και αισχύλειες ρίζες του.

INFO

«Κοινός Λόγος»: Στο θέατρο Νέου Κόσμου. Αντισθένους 7 – Θαρύπου. Τηλ. 210.9212.900