Tο ανθρώπινο σώμα, ως μέτρο και ως αμφισβήτηση

H συσσώρευση έργων, χωρίς πρόνοια φόντου, αναλογιών και προγραμματισμένης διαδοχής, μειώνει τη φύση και τον προορισμό των γλυπτών που είναι να λειτουργούν περίοπτα, ως προς το αληθινό ανθρώπινο σώμα (και βλέμμα) που τα πλησιάζει. Ο εντυπωσιακός κατάλογος (με πλούσια εικονογράφηση, αλλά χωρίς βιογραφικά) και ορισμένες καλές γωνιές της έκθεσης (όπως στη φωτογραφία, με έργα του X. Μουρ) δεν αρκούν για να αναπληρώσουν την απουσία μουσειολογικής στρατηγικής

Με εξαίρεση τη μεγάλη διεθνή έκθεση που οργάνωσε ο T. Σπητέρης το 1965 στην
Πνύκα, οι «Έξι Κορυφαίοι Γλύπτες Συνομιλούν με τον Άνθρωπο» είναι ίσως η
μεγαλύτερη έκθεση γλυπτικής που έγινε ποτέ στη χώρα. Στα θετικά, μετράμε το
επίκαιρο θέμα, τα πολλά και αντιπροσωπευτικά έργα τών Ο. Ροντέν (1840-1917),
A. Μπουρντέλ (1861-1929), A. Μαγιόλ (1861-1944), K. Μπρανκούζι (1876-1957), A.
Τζακομέτι (1901-1966), X. Μουρ (1898-1986), συγκεντρωμένα από δεκάδες ξένα
μουσεία. Το ανθρώπινο σώμα είναι πράγματι το μόνιμο θέμα τους, με εξαίρεση τον
Μπρανκούζι. H ανεξήγητη απουσία του δικού μας Γ. Χαλεπά προκάλεσε εύλογες
δημόσιες διαμαρτυρίες, ιδίως όταν στους έξι προστέθηκαν και οι Έλληνες Χρ.
Καπράλος και Τάκις.

Γλυπτά χωρίς «περίπατο»; Για μία ακόμη φορά ο επισκέπτης της Εθνικής
Πινακοθήκης καλείται να εντυπωσιασθεί από τα πολυάριθμα «αριστουργήματα
μεγάλων καλλιτεχνών», που πράγματι κατορθώσαμε και τα φέραμε στην Αθήνα. Όμως
είναι μια μουσειακή έκθεση και για μια Αθήνα-Κέντρο του Κόσμου, όπου κάποτε
γεννήθηκε η δημόσια γλυπτική. H συσσώρευση έργων και το παρατακτικό στήσιμο
κάνουν τον χώρο να μοιάζει συχνά σαν αποθήκη. Χωρίς πρόνοια διαστάσεων,
φόντου, αναλογιών ως προς το περιβάλλον, διαδοχής ιστορικής ή επικοινωνιακής.
Αγνοήθηκε η ίδια η κατ’ εξοχήν φύση και ο προορισμός των γλυπτών, που είναι να
λειτουργούν περίοπτα, με πρόβλεψη αναλογιών προς το αληθινό ανθρώπινο σώμα
(και βλέμμα) που τα πλησιάζει. Δύσκολα ο επισκέπτης αντιλαμβάνεται τις
κινητικές στάσεις των γλυπτικών σωμάτων και τις μορφοπλαστικές τεχνικές, αφού
στο οπτικό πεδίο εισβάλλουν ασφυκτικά τα υπόλοιπα. Ο εντυπωσιακός κατάλογος
(με πλούσια εικονογράφηση, αλλά χωρίς βιογραφικά) και ορισμένες γωνιές της
έκθεσης δεν αρκούν για να αναπληρώσουν την απουσία μουσειολογικής στρατηγικής.

Το ανθρώπινο σώμα, εικόνα και «αντίτυπο» του Θεού: Είναι αδιανόητο να
αφηγηθούμε εδώ την τεράστια σχέση που έχει η ανθρώπινη φόρμα με την ιστορία
και την τέχνη. Ουσιαστικά, πρόκειται για τον ίδιο τον «ιδεολογικό καταστατικό
χάρτη» του δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού και – σήμερα – ολόκληρης της
οικουμένης. Ο κόσμος ολόκληρος είναι ανθρωποκεντρικός – «πάντων χρημάτων
μέτρον άνθρωπος» – ένα σύνολο ιδιοτήτων που ο άνθρωπος προεκτείνει στη Φύση με
το σώμα, τον νου και την ψυχή του. H ανθρωπομορφία των θεών στην τέχνη της
αρχαιότητας και του Βυζαντίου επισφραγίζει αυτήν την ιδεολογία.

Ο Μουρ πριν από τον Πικάσο; Επόμενοι ιστορικοί σταθμοί, οι διάφοροι
νεοκλασικισμοί και οι ανατροπές τους, η Αναγέννηση και ο Πικάσο, ιδίως. Ο
μεγάλος καλλιτέχνης που στη δεκαετία του 1920 τόλμησε και ερεύνησε το
ανθρώπινο σώμα ως «σφαχτό» υπό διαρκή αναμόρφωση, με το πίσω να γυρνά μπρός ή
το πάνω κάτω, καταγράφοντας έτσι οιωνοσκοπικά το – μεταξύ δύο πολέμων και
άλλων πολιτισμών – πνεύμα της Ευρώπης, δεν μνημονεύεται καν. Αντίθετα, στο
κείμενο της κας M. Λαμπράκη-Πλάκα ως εισηγητής αυτής της μορφολογικής έρευνας
αναφέρεται ο X. Μουρ, ο οποίος – όπως άλλωστε και ο Νταλί, και ο Μπέικον και ο
δικός μας Καπράλος – τον Πικάσο του 1920 προεκτείνει. Λάθος ανεξήγητο για θέμα
μελετημένο εδώ και δεκαετίες.

Διάλογος χωρίς άποψη; Πώς «συνομιλούν με τον άνθρωπο» οι έξι γλύπτες;
Στα εκθέματα διάλογο δεν διαπιστώσαμε. Δύο κείμενα (της A. Ταχιντζή, για τη
σχέση των καλλιτεχνών μεταξύ τους και της T. Γιαννουδάκη για την επίδραση
στους Έλληνες γλύπτες) ανορθώνουν την αξία της έκθεσης, αλλά πάλι η απουσία
ιδεολογικής βάσης ακυρώνει το ίδιο το θέμα.

Στη δεκαετία του 1950, στον «Ζυγό» δημοσιεύονταν εύστοχα δοκίμια (Χρ. Χρήστου,
E. Παπανούτσος, κ.ά.) για τη σημασία της διάσπασης της ανθρώπινης φιγούρας στη
σύγχρονη – τότε – μεταπολεμική γλυπτική. Ούτε μισό βήμα δεν προχώρησε έκτοτε η
ερμηνεία της ανθρώπινης φιγούρας στη τέχνη; Για το ότι η αρχαιοελληνική τέχνη
εμπνέει τους καλλιτέχνες όλων των εποχών, ουδείς αμφέβαλλε.

Τέλος πάντων. Εάν ο επισκέπτης μπορέσει και φανταστεί τα έργα σ’ έναν σωστό
«περίπατο», ένα ένα, απομονώνοντας την κίνηση και την έκφρασή τους, εάν
ζυγιάσει το ποσοστό νεοκλασικισμού και ρομαντισμού στο καθένα, και όταν έτσι
αισθανθεί τα κίνητρα και τις ικανότητες των καλλιτεχνών, ίσως τα γλυπτά τού
μιλήσουν για την αγωνία των ανθρώπων του 20ού αιώνα ως προς τα πρότυπα και τον
καθρέφτη όλων μας. Εγχείρημα δύσκολο, αφού η έκθεση ζητά να εντυπωσιάσει και
να επιβληθεί, και όχι να διδάξει.

ME ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ

Έξι γλύπτες συνομιλούν με τον άνθρωπο

* Ενδιαφέρει τον μέσο φιλότεχνο; 9

* Ενδιαφέρει τους ειδικούς; 7

* Τα έργα είναι από τα πιο αντιπροσωπευτικά των καλλιτεχνών; 8

* Είναι σωστή η παρουσίαση στον εκθεσιακό χώρο; 5

* Πόσο αξίζει ο μουσειακός κατάλογος; 7

8,9,10 = Ζώνη υψηλών επιδόσεων

6,7 = Αξιοσημείωτη εξέλιξη

5 = Τα συνηθισμένα

INFO

«Έξι κορυφαίοι γλύπτες συνομιλούν με τον άνθρωπο», Εθνική Πινακοθήκη, Βασ.
Κωνσταντίνου 50, τηλ. 210-7235.937-8, έως 30 Σεπτεμβρίου

Χένρι Μουρ – Χρήστος Καπράλος, εκτεταμένη επιλογή έργων, Εθνική Γλυπτοθήκη,
Άλσος Στρατού, Γουδί, έως 31 Οκτωβρίου