TPITH AΠOΨH Tο καλοκαίρι των «ηρώων» μας

Αυτό το ομολογουμένως μακρύ αθλητικό καλοκαίρι μάς έδειξε πόσο έχουμε, ως
κοινωνία, ανάγκη από ήρωες, αλλά και πόσο εύκολα τους απαξιώνουμε. Σε μια
εποχή που οι ήρωες στερεύουν, οι αθλητές είναι αυτοί που αναλαμβάνουν να
παίξουν αυτό το ρόλο και να καλύψουν ένα κοινωνικό κενό. Διαμέσου των MME, και
ιδίως των τηλεοπτικών εικόνων, βλέπουμε και μαθαίνουμε τα φοβερά κατορθώματα,
το θάρρος και την αποφασιστικότητα των νέων μας ηρώων, καθώς βεβαίως και τα
σφάλματά τους. Όταν οι αθλητές μάς κάνουν να νιώθουμε «εθνικά υπερήφανοι, τους
αποθεώνουμε, είναι οι σύγχρονοι «θεοί μας», όπως παλαιότερα έγινε με το
μπάσκετ, στις αρχές του καλοκαιριού με τους ποδοσφαιριστές της Εθνικής κι
αργότερα με τους χρυσούς, αργυρούς και χάλκινους Ολυμπιονίκες.

Στην πράξη οι νέοι μας ήρωες, παραδόξως όλοι από τον χώρο του αθλητισμού και
ουδείς από την επιστήμη και τον πολιτισμό, εκφράζουν, αρθρώνουν και
αμφισβητούν αφηρημένα ιδανικά και πολιτιστικές αξίες. Κυρίως όμως δημιουργούν
εθνική ανάταση και, στη χώρα της μεταπρατικής νοοτροπίας, παροξυσμό. Οι
ελληνικές σημαίες μετά την επιτυχία στην Πορτογαλία έγιναν μόδα, ενώ οι
Ολυμπιονίκες μας ένιωθαν ότι στα πόδια και στα χέρια τους «σήκωναν τον
Ελληνισμό».

Σε μια χώρα που η υπερβολή είναι συστατικό της στοιχείο, στη χαρά και στη
λύπη, στην αποθέωση και στην απαξίωση, αυτές οι αθλητικές νίκες, οι ήρωες και
οι ηρωίδες δεν θα μπορούσαν να είχαν αυτή την εμβέλεια, ενδεχομένως αποθέωση,
εάν δεν υπήρχαν τα μέσα επικοινωνίας, που αυτό το καλοκαίρι μετατράπηκαν σε
«αθλητικοκεντρικά». Πολλοί μελετητές των μέσων έχουν υποστηρίξει ότι ο
κυρίαρχος τρόπος επικοινωνίας σ’ έναν πολιτισμό διαμορφώνει τον τρόπο με τον
οποίο αντιλαμβάνεται τον ήρωα και το επίτευγμά του ο πολιτισμός αυτός. Για
παράδειγμα στους προφορικούς πολιτισμούς, οι ήρωες γίνονταν γνωστοί μέσω των
ποιημάτων και τραγουδιών που συχνά απαγγέλλονταν σε δημόσιους χώρους. Ως
αποτέλεσμα του εφήμερου στον προφορικό λόγο όμως, καθώς και το γεγονός ότι
λίγες σχετικά πληροφορίες μπορούσαν να αποθηκευτούν στην προφορική ποίηση και
στο τραγούδι, οι αφηγητές των πρώιμων ηρωικών κατορθωμάτων είχαν την τάση να
εστιάζουν σε αξιομνημόνευτα κατορθώματα ενός περιορισμένου αριθμού ατόμων.

Με την έλευση της τυπογραφίας ωστόσο, η φύση των ηρώων άλλαξε. Οι περιορισμοί
της ανθρώπινης μνήμης υπερνικήθηκαν από την τυπογραφία αφού η πληροφορία πλέον
μπορεί να αποθηκευτεί. H εξέλιξη αυτή είχε ως αποτέλεσμα οι ήρωες να
εξατομικεύονται και να γίνονται πιο ρεαλιστικοί. Με την έλευση της τηλεόρασης,
η διάκριση μεταξύ γεγονότος και φαντασίας ξανάγινε ασήμαντη. Τα ηλεκτρονικά
μέσα αφενός μεγέθυναν και αφετέρου μετέτρεψαν τις ηρωικές πράξεις σε κοινότοπα
γεγονότα με αποτέλεσμα να μεταβάλλουν την έννοια του ήρωα και να τον
αντικαταστήσουν με τον διάσημο. Παρομοίως, οι ήρωες-αθλητές έχουν μετατραπεί
σε διασημότητες που έχουν μετεξελιχθεί σε νέους φορείς ψυχαγωγίας από τη
στιγμή που ο αθλητισμός από παιχνίδι με προσωπική συμμετοχή έχει καταστεί
θέαμα για τους άλλους. Πολλούς από αυτούς θα τους δείτε για μια ακόμη φορά να
περιφέρονται από εκδήλωση σε εκδήλωση κι από κανάλι σε κανάλι. Άλλωστε στην
«ηρωική» τους εποχή ως προσκεκλημένοι αυξάνουν τα ποσοστά τηλεθέασης στις
«εκπομπές συζητήσεων» πολύ περισσότερο κι από τους τηλεγενείς πολιτικούς και
καλλιτέχνες.

Όμως, και δυστυχώς, στις μέρες μας υπάρχουν πολλοί διάσημοι, αλλά ελάχιστοι
ήρωες. Αλλά, τα όρια ανάμεσα στον σύγχρονο ήρωα και τη διασημότητα είναι
δυσδιάκριτα. Στην πράξη, οι διασημότητες δεν μπορούν να καταστούν ήρωες, γι’
αυτό και η αίγλη τους διαρκεί μικρό χρονικό διάστημα, κι από «θεοί ή ημίθεοι»
μετατρέπονται γρήγορα σε κοινούς θνητούς με όλα τα ελαττώματά τους. Οι γνωστές
περιπτώσεις με το ντόπινγκ επιβεβαίωσαν τον κανόνα τού πόσο εύκολα και γρήγορα
οι ήρωες – διάσημοι μετατρέπονται σε προβληματικούς θνητούς. Ακόμη χειρότερα,
η αύρα τους χάνεται τόσο γρήγορα γιατί οι ήρωες-διασημότητες είναι αποτέλεσμα
της εμπορευματοποίησης του αθλητισμού και της τηλεόρασης. Είναι συστατικά
στοιχεία ενός μεταμοντέρνου πολιτισμού που χαρακτηρίζεται ρηχός, ενώ το
περιτύλιγμα είναι το παν. Είναι σαν τα επιτυχημένα τηλεοπτικά προγράμματα που
έχουν συγκεκριμένη ημερομηνία λήξης.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα
Επικοινωνίας και MME του Πανεπιστημίου Αθηνών