ZAN ΠIEP BEPNAN «Δεν υπήρχαν ρεκόρ στον αρχαίο κόσμο»

«Σήμερα το σώμα του αθλητή είναι εργαλείο επιδόσεων που παρακολουθείται από προπονητές και γιατρούς. Στην αρχαιότητα ήταν ιδεώδες φυσικού κάλλους που έκανε τον άνθρωπο να μοιάζει με τους θεούς και τους μυθικούς ήρωες», λέει ο Γάλλος ελληνιστής Ζαν Πιερ Βερνάν

«Το ανθρώπινο σώμα, σε σχέση με τον αθλητισμό, είναι μία επινόηση των
μοντέρνων καιρών, ιδίως του 19ου αιώνα», λέει ο Ζαν Πιερ Βερνάν. «Και το
προσεγγίζουμε μέσα από μία οπτική συνεχούς τελειοποίησης. Είναι, από αθλητική
άποψη, ένα εργαλείο που προσαρμόζεται όλο και περισσότερο στους
προκαθορισμένους σκοπούς. Το σώμα είναι ταυτόχρονα εργαλειοποιημένο και
ιατρικοποιημένο. Κάθε αθλητής παρακολουθείται από προπονητές και γιατρούς.
Στην αρχαιότητα, οι αγώνες προεκτείνουν αυτό που κάθε ελεύθερος Έλληνας
πολίτης επιχειρεί, ήδη από τη νεότητά του, στο γυμνάσιο. Άλλωστε η λέξη
γυμνάσιο βρίσκεται σε στενή σχέση με τη λέξη γυμνός. Στο γυμνάσιο, ο καθένας
μαθαίνει να χρησιμοποιεί το γυμνό του σώμα για να γίνει γρήγορος, ευλύγιστος,
δυνατός, αρμονικός, αρρενωπός, έτσι ώστε να εκπληρώσει το ιδανικό της ανδρικής
σωματικής ομορφιάς. Ο νικητής των αγώνων προσφέρει το θέαμα του φυσικού
κάλλους που κάνει έναν άνθρωπο να μοιάζει με θεό», λέει.

Αλλά και η έννοια του ρεκόρ ήταν άγνωστη στους αρχαίους. Όπως εξηγεί ο Ζαν
Πιερ Βερνάν «το ρεκόρ δεν έχει θέση στο σύστημα των αγώνων». Γιατί «τα
αποτελέσματα δεν συγκρίνονται ποτέ με εκείνα των προηγούμενων Ολυμπιακών
Αγώνων. Είτε πρόκειται για δρόμους είτε για άλμα εις μήκος, πάλη, παγκράτιο,
δισκοβολία ή αρματοδρομία, το θέμα ήταν ποιος θα βγει νικητής και όχι η
επίδοση. Όχι μόνο γιατί δεν υπήρχαν τα τεχνικά μέσα να μετρηθούν οι χρόνοι με
ακρίβεια, αλλά και γιατί δεν υφίστατο η ιδέα σύμφωνα με την οποία κάθε
αγώνισμα αποτελεί μία ανθρώπινη δραστηριότητα που υπόκειται σε συνεχή
βελτίωση. Άλλωστε τα αποτελέσματα τελούσαν και υπό την κρίση των θεών. Ο
νικητής δεν είναι αυτός που κάνει ένα νέο ρεκόρ, αλλά εκείνος στον οποίο οι
θεοί έδωσαν την ευκαιρία να νικήσει. Ο σύγχρονος αθλητισμός είναι στενά
συνδεδεμένος με την ιδέα μιας διαρκούς προόδου στις σωματικές τεχνικές και
μιας ανθρώπινης ικανότητας να ξεπερνάει και να βελτιώνει στο διηνεκές τις
επιδόσεις».

Πάντως ο αρχαίος αθλητής δεν εθεωρείτο θεός. «Όμως οι φυσικές του ικανότητες
είναι από αυτές που οι θεοί διαθέτουν στην πληρότητά τους και που οι μυθικοί
ήρωες, οι τραγουδισμένοι από τους ποιητές, διαθέτουν σε μικρότερο βαθμό. Σε
μεγάλο βαθμό, οι νικητές εξομοιώνονται με αυτές τις ηρωικές φιγούρες που είναι
οικείες σε όλους τους Έλληνες. Τους δοξάζουν με τραγούδια ποιητών, όπως ο
Πίνδαρος και ο Βακχυλίδης. Σε μερικές περιπτώσεις, έχουν το δικαίωμα να
ανεγείρουν άγαλμα σε φυσικό μέγεθος, έναν κούρο, στην ίδια την Ολυμπία και την
πόλη τους. Αυτό το ομοίωμα δεν είναι προσωπικό πορτρέτο. Είναι η ιδεατή μορφή
του νέου στην ακτινοβολία της ομορφιάς του: αυτός ο κούρος είναι είτε ένας
ηρωοποιημένος νέος είτε ο ίδιος ο Απόλλων».

Για όλους αυτούς τους λόγους, ο περίφημος Γάλλος ελληνιστής θεωρεί ότι «οι
σημερινοί Ολυμπιακοί Αγώνες δεν αποτελούν με κανέναν τρόπο συνέχεια εκείνων
της αρχαιότητας».

Θέαμα, αγορά, προσκύνημα

«Αντίθετα με τον σημερινό αθλητισμό», λέει ο Ζαν Πιερ Βερνάν, «οι αρχαίοι
αγώνες δεν συνιστούσαν έναν διακριτό τομέα δραστηριότητας, ξεχωριστό από τη
θρησκευτική και την πολιτική ζωή. Από αυτή την άποψη, οι πανελλήνιοι αγώνες
είχαν ένα στάτους πολύ διαφορετικό από εκείνο των σύγχρονων κοινωνιών. Σήμερα
ο αθλητής δεν έχει καθόλου το συναίσθημα ότι δρα στο πλαίσιο άσκησης μιας
θρησκευτικής πίστης ή μιας πολιτικής επιλογής. Αντίθετα, στην αρχαιότητα, οι
αγώνες ήταν παντελώς ενσωματωμένοι στη θρησκεία και την πολιτική ζωή των
πόλεων». Άλλωστε, γι’ αυτόν τον λόγο «οι αγώνες δεν μετακινούνταν. Ήταν
ριζωμένοι σε τόπους λατρείας από τους οποίους δεν μπορούσαν να αποσπαστούν.
Τόπους αφιερωμένους σε θεότητες: τον Δία στην Ολυμπία, τον Απόλλωνα στους
Δελφούς. Με τους αγώνες τιμώνται οι θεοί και μεγάλο μέρος των αγώνων
συνίσταται σε πράξεις λατρείας: λιτανείες, θυσίες, δεήσεις. Όταν οι Έλληνες
συγκεντρώνονται στην Ολυμπία, παρίστανται αξεδιάλυτα σε ένα θέαμα, μια γιορτή,
μια αγορά όπου συναντώνται διαφορετικές πόλεις. Και σε ένα ιερό προσκύνημα».

Επιμέλεια Μανώλης Πιμπλής