Γονίδια, το μέλλον… ντοπάρεται

«Θεωρητικά, μπορούμε να κατασκευάσουμε έναν υπεραθλητή. Όμως πιστεύω ότι είναι πολύ πιο δύσκολο από ό,τι νομίζουν οι περισσότεροι επιστήμονες», πιστεύει ο δρ Άρης Πατρινός

Θαυματουργά γονίδια που θα φέρουν ρεκόρ και μετάλλια διακρίνουν οι ανυπόμονοι
αθλητές και προπονητές μέσα στη γυάλινη σφαίρα του μέντιουμ. Οι επιστήμονες,
όμως, προειδοποιούν πως το γονιδιακό ντόπινγκ του μέλλοντος θα στείλει στον
Καιάδα, αντί για το βάθρο των Ολυμπιακών Αγώνων, όσους το τολμήσουν.

Τους δρόμους που άνοιξε η αποκωδικοποίηση του ανθρώπινου DNA πολλοί θέλουν να
διαβούν. Και ανάμεσά τους οι αθλητές που θέλουν να τρέξουν γρηγορότερα, να
πηδήσουν ψηλότερα, να παλέψουν δυνατότερα. Αλλά για να το κάνουν, πρέπει να
βρουν νέες μεθόδους ντόπινγκ, καθώς τα στεροειδή και οι αμφεταμίνες έχουν
ξεπεραστεί πια από την τεχνολογία του ντόπινγκ κοντρόλ. Κι έτσι, στρέφουν τα
μάτια τους στις γονιδιακές θεραπείες, που δοκιμάζονται πυρετωδώς στα
εργαστήρια.

«Κατά μία έννοια, το γονιδιακό ντόπινγκ δεν διαφέρει πολύ από τη γονιδιακή
θεραπεία», εξηγεί στα «NEA» ο δρ Άρης Πατρινός, διευθυντής του Γραφείου
Βιολογικών και Περιβαλλοντικών Ερευνών στο αμερικανικό υπουργείο Ενέργειας.

Όταν τα εργαστηριακά πειράματα περάσουν στο στάδιο των κλινικών δοκιμών, οι
νέες μέθοδοι θα μπορούν να πέσουν στην κατοχή των αθλητών, όπως έχει συμβεί
στο παρελθόν με άλλες ουσίες ντόπινγκ. Γι’ αυτό και η Παγκόσμια Ομοσπονδία
Αντι-ντόπινγκ έχει ζητήσει από επιστήμονες να βρουν τρόπους, ώστε να
αποτρέψουν τις μεθόδους γονιδιακής θεραπείας από τη μετατροπή τους στη νέα
μορφή ντόπινγκ.

Οι επιστήμονες που πειραματίζονται με το DNA, βέβαια, δεν έχουν στόχο το χρυσό
μετάλλιο του ντόπινγκ του μέλλοντος, αλλά την αναγέννηση των μυών ασθενών με
μυϊκή δυστροφία και άλλες διαταραχές, την αύξηση της δύναμής τους και την
πρόληψη της μυϊκής εκφύλισης με την εισαγωγή γονιδίων στον οργανισμό. Όλα
αυτά, δηλαδή, τα οποία μπορούν να δώσουν στους αθλητές τα εφόδια για
γρηγορότερη ανάρρωση από τραυματισμούς, μεγαλύτερη αντοχή στην έντονη
προπόνηση και, βέβαια, καλύτερες επιδόσεις.

Στα ζητούμενα του ντόπινγκ είναι η ενεργοποίηση ενός ανενεργού γονιδίου ή η
προσθήκη ενός καινούργιου, που βελτιώνει την αντοχή και την ταχύτητα. Μια άλλη
μορφή θεραπείας υπό δοκιμή είναι η εισαγωγή ενός συνθετικού γονιδίου, το οποίο
παράγει τις χημικές ουσίες που κτίζουν τους μυς.

«H μεγάλη διαφορά όμως των δύο είναι ότι στη θεραπεία με γονίδια προσπαθείς να
ελέγξεις μία ανίατη ασθένεια, άρα δεν ανησυχείς ιδιαίτερα για τις
παρενέργειες, εφόσον είναι λιγότερο ισχυρές από ό,τι τα συμπτώματα της
αρρώστιας. Αντίθετα, στο ντόπινγκ πειραματίζεσαι με έναν υγιή οργανισμό και
προσπαθείς να βελτιώσεις τις φυσικές του δυνατότητες».

Προβλέπουν ρεκόρ

Δεν είναι λίγοι αυτοί που προβλέπουν ότι σε τέσσερα χρόνια, στο Πεκίνο, τα
ρεκόρ θα πέφτουν σαν το χαλάζι χάρη στο ντόπινγκ με γονίδια.

Τα πράγματα, όμως, δεν είναι τόσο απλά. Ο κ. Πατρινός, που ασχολείται εδώ και
χρόνια με το ανθρώπινο DNA, εξηγεί τον λόγο: «Θεωρητικά, μπορούμε να
κατασκευάσουμε έναν υπεραθλητή. Όμως, πιστεύω ότι είναι πολύ πιο δύσκολο από
ό,τι νομίζουν οι περισσότεροι επιστήμονες. H πολυπλοκότητα των βιολογικών
διαδικασιών, ακόμα και στους απλούστερους μονοκύτταρους οργανισμούς, μας έχει
επανειλημμένα αναγκάσει να παραμείνουμε ταπεινοί».

Γνωρίζουμε πλέον, συνεχίζει ο ερευνητής, ότι ελάχιστα, ίσως και κανένα
γονίδιο, δεν δρα μόνο του. H διαδοχική σειρά της βιοχημικής διαδικασίας σε
όλες τις κυτταρικές λειτουργίες είναι μία εκλεκτή συμφωνία πολλαπλών γονιδίων
και πρωτεϊνών. Γι’ αυτό, η οποιαδήποτε έξωθεν παρέμβαση στα γονίδια εγκυμονεί
σοβαρούς κινδύνους. «Με το γονιδιακό ντόπινγκ, ίσως κάποιος καταφέρει μια
προσωρινή βελτίωση κάποιου φυσικού γνωρίσματος, όπως η μυϊκή δύναμη. Αλλά στην
πορεία μπορεί να διαταράξει την ευαίσθητη ισορροπία του οργανισμού προκαλώντας
καταστροφικά αποτελέσματα, όπως βλάβη στα νεφρά».

Αυτό συνέβη με τα σούπερ ποντίκια, που δημιουργήθηκαν στο εργαστήριο. Αρχικά,
οι επιδόσεις τους ήταν εξωπραγματικές, εντυπωσιάζοντας τους επιστήμονες,
γρήγορα όμως πέθαναν από μυστηριώδεις αιτίες. Κανείς δεν είναι λοιπόν σε θέση
να εγγυηθεί στους αθλητές υπεράνθρωπα ρεκόρ χωρίς επιπτώσεις στην υγεία τους.
Αν και είναι γνωστό πως αυτό το ρίσκο δεν έχει σταματήσει πολλούς στο
παρελθόν.

«Ξεγελούν» τα κύτταρα

H προσέγγιση που δοκιμάζουν οι ειδικοί στη θεραπεία με γονίδια είναι η ίδια
που μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην περίπτωση του ντόπινγκ. Στις περισσότερες
περιπτώσεις, ένας εξωτερικός ενδιάμεσος «μεταφορέας» εισάγει στον οργανισμό το
εξωτερικό γονίδιο. «Αυτό που θέλουμε, είναι ο μεταφορέας να μολύνει όλα τα
κύτταρα και να ενσωματωθεί στο γονιδίωμα. Μαζί του πάντα θα έχει το εξωτερικό
γονίδιο, το οποίο ή θα αντικαταστήσει το ελαττωματικό γονίδιο ή θα προστεθεί
κι αυτό στο DNA», εξηγεί ο κ. Πατρινός.

Ο μεταφορέας συνήθως είναι ένας απλός ιός, ενώ οι επιστήμονες προσπαθούν να
χρησιμοποιήσουν στη θέση του πιο πολύπλοκους οργανισμούς. Το πρόβλημα είναι
πώς θα «ξεγελαστεί» το κύτταρο για να δεχθεί το ξένο γονίδιο και να το
υιοθετήσει μόνιμα, ώστε να γίνει μέρος του γενετικού μηχανισμού.

«Πρόκειται για μια εξαιρετικά πολύπλοκη διαδικασία», λέει ο Έλληνας ερευνητής.
Γι’ αυτό και όλος αυτός ο ντόρος για το γονιδιακό ντόπινγκ τού θυμίζει τους
«τσαρλατάνους της ανθρώπινης κλωνοποίησης». Και, αντίθετα με όσα προβλέπονται
για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Πεκίνου, οι εξελίξεις της ιατρικής επιστήμης
τον οδηγούν στο συμπέρασμα πως η γενική πορεία των αθλητικών επιδόσεων τα
επόμενα χρόνια θα κινηθεί σε επίπεδα χαμηλότερα των σημερινών ρεκόρ.

«Κι όμως, θα εντοπίζεται»

Οι επιστήμονες που πειραματίζονται με το DNA, έχουν στόχο να δώσουν στους αθλητές τα εφόδια για γρηγορότερη ανάρρωση από τραυματισμούς και μεγαλύτερη αντοχή στην έντονη προπόνηση. Αυτή η γονιδιακή θεραπεία απέχει μόλις ένα βήμα από το γονιδιακό ντόπινγκ, ένα βήμα που η Παγκόσμια Ομοσπονδία Αντι-ντόπινγκ προσπαθεί να αποτρέψει

Ένας από τους λόγους που πολλοί αθλητές και οι προπονητές τους προσδοκούν το
θαύμα των γονιδίων είναι ότι, προς το παρόν, κοινή πεποίθηση είναι πως αυτή η
μορφή του ντόπινγκ δεν ανιχνεύεται από κανένα τεστ. Οι ειδικοί, όμως, τονίζουν
πως οι ελπίδες των αθλητών δεν είναι βάσιμες και τα τεστ δεν θα αργήσουν.

Παράλληλα με την εξέλιξη της μεθόδου εναπόθεσης των γονιδίων στον στόχο, θα
αναπτυχθούν τα απαραίτητα βιολογικά εργαλεία για την ανίχνευση ξένων γονιδίων.
«Δύσκολα θα κρύβεται το γονιδιακό ντόπινγκ», λέει ο κ. Άρης Πατρινός. «Τα
εισαχθέντα γονίδια θα είναι πολύ διαφορετικά από τα υπόλοιπα και θα υπάρχουν
πολλά σημάδια εξωτερικής παρέμβασης, που θα είναι αδύνατον να καλυφθούν. Το
ξένο γονίδιο θα ξεχωρίζει σαν τη μύγα μες στο γάλα. Εκτός αν η τεχνολογία
φτάσει στο σημείο να καμουφλάρει το γονίδιο, ώστε να μοιάζει φυσικό. Δεν μπορώ
να φανταστώ, όμως, πώς θα γίνει αυτό και τι είδος μεταφορέα θα βρεθεί να το
παραδώσει στον προορισμό του».

Ο κ. Πατρινός πιστεύει ότι σύντομα θα εφευρεθούν τα κατάλληλα τεστ, αρχικά DNA
και αργότερα εξελιγμένα τεστ αίματος, που θα εντοπίζουν τις γονιδιακές
επεμβάσεις. «Είμαστε ακόμα πολύ μακριά από οποιαδήποτε πετυχημένη θεραπεία με
γονίδια. H πρόοδος θα έρθει αργά και έπειτα από πολύ αγώνα. Ο ορισμός της
επιτυχίας για εμάς θα είναι κατ’ αρχήν η καθυστέρηση του θανάτου και η
βελτίωση της ποιότητας της ζωής. Αυτή η ορθολογιστική αντίληψη θα πρέπει να
αποθαρρύνει τους επίδοξους δημιουργούς των υπεραθλητών και ελπίζω πως οι
αθλητές θα κατανοήσουν τους κινδύνους που διατρέχουν από τα γενετικά
μαστορέματα».

H εκπαίδευση, πάντως, είναι το κλειδί, τονίζει και αισιοδοξεί για την
πρυτάνευση της κοινής λογικής: «Όταν οι αθλητές και οι προπονητές
συνειδητοποιήσουν τους κινδύνους που εγκυμονούν τα παιχνίδια με τα γονίδια, θα
κάνουν πίσω».

Ντοπαρισμένοι εκ γενετής!

Λίνφορντ Κρίστι. Όπως πολλοί μεγάλοι σπρίντερ, διαθέτει δύο ζεύγη του γονιδίου που ονομάζεται άλφα ακτινίνη 3 ή ACTN3

Το γονιδιακό ντόπινγκ εκ γενετής υπάρχει, και αναμένεται να περιπλέξει την
υπόθεση ντόπινγκ κοντρόλ στο μέλλον. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα των
σπρίντερ και των δρομέων μεγάλων αποστάσεων. Αυστραλοί επιστήμονες ανακάλυψαν
πέρυσι πως οι μεγάλοι αθλητές του στίβου διαθέτουν ένα γονίδιο που τους
χαρίζει τις ιδιότητες του πρωταθλητή.

Ανάλογα με το πόσα ζεύγη του γονιδίου έχει ένας δρομέας, μπορεί να πει κανείς
αν γίνει επιτυχημένος στις μικρές ή μεγάλες αποστάσεις. Οι ερευνητές βρήκαν
πως σχεδόν όλοι οι μεγάλοι σπρίντερ, όπως ο Λίνφορντ Κρίστι, διαθέτουν
τουλάχιστον ένα και συνήθως δύο ζεύγη του γονιδίου, το οποίο ονομάζεται άλφα
ακτινίνη 3 ή ACTN3. Οι αθλητές των δρόμων αντοχής σπάνια έχουν δύο ζεύγη αυτού
του γονιδίου, γεγονός που αποκαλύπτει τον ειδικό ρόλο του. Όταν η επιστημονική
ομάδα του Ινστιτούτου Νευρομυϊκής Έρευνας του Σίδνεϊ εξέτασε τα γονίδια 300
αθλητών, οι 50 από τους οποίους είχαν εκπροσωπήσει την Αυστραλία σε Ολυμπιακό
ή άλλο διεθνές επίπεδο, διαπίστωσε ότι το 95% των καλύτερων σπρίντερ διέθετε
τουλάχιστον ένα ζεύγος του γονιδίου ACTN3 και το 50% από αυτούς δύο ζεύγη, ένα
κληρονομημένο από κάθε γονέα. Από τους δρομείς αντοχής, το 76% είχε ένα
γονίδιο ACTN3 και μόλις το 31% είχε δύο ζεύγη. Έτσι, αν αναπτυχθεί το
κατάλληλο τεστ DNA, οι νεαροί αθλητές μπορούν να κατευθύνονται στο σπριντ ή
στις μεγάλες αποστάσεις από πολύ μικρή ηλικία.