Διαστάσεις O Άνταμ Σμιθ συναντά τον Δαρβίνο

Πριν από δέκα χιλιάδες χρόνια συνέβη κάτι συνταρακτικό. Ένα από τα πιο
επιθετικά είδη του ζωικού βασιλείου αποφάσισε να σταματήσει την περιπλάνησή
του και να οικοδομήσει ένα σύνθετο δίκτυο βασισμένο σε μια άγνωστη ώς τότε
αρχή: την αμοιβαία εμπιστοσύνη.

Το τέλος (σκίτσο από τον Νιου Γιόρκερ)

H συνεργασία αποτελεί συνηθισμένο γνώρισμα του ζωικού βασιλείου. Οι μέλισσες,
για παράδειγμα, μοιράζουν με πολύπλοκο τρόπο τα καθημερινά καθήκοντα στα μέλη
της ομάδας, στον βαθμό που η δουλειά περιορίζεται στο εσωτερικό της
οικογένειας. Αλλά και διαφορετικά ζωικά είδη μπορούν να συνεργαστούν αρμονικά
μεταξύ τους, εφόσον δεν κυνηγούν ούτε την ίδια τροφή ούτε τον ίδιο σύντροφο.
Πώς γίνεται όμως να συνεργάζονται δύο ή και περισσότερα μέλη ενός
συγκεκριμένου είδους, τα οποία δεν ανήκουν στην ίδια οικογένεια; Ποια είναι
εκείνα τα στοιχεία που αποδεικνύονται ισχυρότερα από τον ανταγωνισμό, την
αντιζηλία, ακόμη και από το ίδιο το ένστικτο της επιβίωσης;

H συνεργασία εκτός της οικογενείας, αλλά εντός του ιδίου ζωικού είδους,
αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα του ανθρώπου. Και για τη συνεργασία αυτή δεν
αρκούν η εξειδίκευση και η κατανομή εργασίας. Όπως γράφει ο Πωλ Σήμπραϊτ στο
νέο του βιβλίο με τίτλο «H Εταιρεία των Ξένων» (Εκδ. Princeton University
Press), δύο πράγματα χρειάστηκαν, για να καταστεί δυνατή η συνεργασία μεταξύ
των ανθρώπων, και κατά συνέπεια η σύγχρονη οικονομική ζωή. Δύο προϋποθέσεις
αντιφατικές μεταξύ τους, τις οποίες προσέφερε η εξέλιξη. H πρώτη ήταν η
ικανότητα για έναν νοήμονα υπολογισμό. Και η δεύτερη ήταν το ένστικτο της
αμοιβαιότητας, να απαντάται δηλαδή η καλοσύνη με καλοσύνη και η προδοσία με
εκδίκηση, ακόμη και όταν ο νοήμων υπολογισμός φαίνεται να προκρίνει μια άλλη
λύση.

H ισορροπία ανάμεσα στις δύο αυτές τάσεις είναι εύθραυστη, αλλά καμιά από τις
δύο δεν θα μπορούσε από μόνη της να επιτρέψει τη συνεργασία. Ο Άνταμ Σμιθ δεν
μπορεί να σταθεί χωρίς τον Δαρβίνο. Ο υπολογισμός χωρίς αμοιβαιότητα οδηγεί
συχνά στην απάτη, υπονομεύοντας την εμπιστοσύνη. Και η αμοιβαιότητα χωρίς
υπολογισμό επιτρέπει την εκμετάλλευση, άρα τον φόβο. Προκειμένου η εξειδίκευση
και η κατανομή εργασίας να αποδώσουν καρπούς, είναι απαραίτητα και τα δύο
ένστικτα. Αλλά οι καρποί δεν είναι βέβαια πάντα ευεργετικοί: η συνεργασία
είναι δίκοπο μαχαίρι. Όπως και οι χιμπατζήδες, αλλά με ακόμη πιο φονικούς
μηχανισμούς, οι άνθρωποι διακρίνονται από την ικανότητα να δαμάζουν τις αρετές
του αλτρουισμού και της αλληλεγγύης, για να εξαπολύουν βίαιους πολέμους
εναντίον αντιπάλων ομάδων.

«H καθημερινή μας ζωή είναι πολύ πιο παράδοξη απ’ ό,τι νομίζουμε, και
στηρίζεται σε εύθραυστα θεμέλια», σημειώνει ο Σήμπραϊτ, που διδάσκει
οικονομικά στο Πανεπιστήμιο της Τουλούζης. Για να υπάρχουν φιλικές σχέσεις
μεταξύ των εθνών, χρειάζονται καλύτερα σχεδιασμένοι κανόνες και θεσμοί. Όση
εφευρετικότητα χρειάζονται τα άτομα για να κτίσουν δεσμούς εμπιστοσύνης, άλλη
τόση χρειάζονται και οι ομάδες.