TPITH AΠOΨH Όλα για τα μάτια

Έχει κανείς την εντύπωση πως για τον κάτοικο της μεγαλούπολης η πρόχειρη
διασκέδαση έγινε πλέον υποχρέωση πιο τυπική και από το να πηγαίνει καθημερινά
στη δουλειά του. Μένοντας σπίτι, τις ώρες της σχόλης, έχει γύρω του τις
οικιακές μηχανές που θ’ αναλάβουν να τον ελαφρώσουν με εικόνες και ήχους.

Τι γίνεται όμως όταν θελήσει να βγει έξω, χωρίς να έχει τίποτα ακόμη στον νου
του; Το τίποτα απαγορεύεται. Μόλις κινηθεί για λίγο άσκοπα στον δρόμο ή σε μια
πλατεία, θα εντοπιστεί από κάποιους ανιχνευτές και θ’ ανακληθεί στην τάξη.
Αυτό που πρέπει να κάνει είναι να συνδεθεί και πάλι με κάτι. Πρέπει αυτό να
του τραβήξει την προσοχή, να τον απορροφήσει, να προσελκύσει την όρασή του σε
ορισμένα σημεία. Μια άλλη οπτικοακουστική μηχανή, εκτός οικίας τώρα, τον
ακολουθεί για να τον επαναφέρει στην κατάσταση που ήταν πριν, του θεατή με
μισάνοιχτο το στόμα.

H επιχείρηση αυτή διεξάγεται πιο εύκολα την καλοκαιρινή περίοδο. Στις μεγάλες
πόλεις, σε όλον τον κόσμο, εδώ και χρόνια, δεν υπάρχει πλατεία ή πεζόδρομος
που να μη διαθέτει τους πλανόδιους ψυχαγωγούς της. Μίμοι, ζογκλέρ, ακροβάτες,
θεατρίνοι, μουσικοί κι ακόμη (και κυρίως αυτοί) διάφοροι που συνδυάζουν τα πιο
πάνω. Φυσικά, είναι ευχάριστο να τους βλέπεις, εκεί που περνάς, να εκτελούν το
νούμερό τους. Το ξεστράτισμα του νου είναι απαίτηση τόσο της φύσης όσο και της
κοινωνίας, δεν έπαψαν να το θυμίζουν αυτό, από παλιά, στη σκυθρωπή ανθρωπότητα
ο Έρασμος, ο Μοντένιος, ο Ραμπελέ.

Όμως, άλλο το ξεστράτισμα που αλλάζει την κατεύθυνση στο μυαλό και το
ανανεώνει και άλλο η καθήλωση σ’ ένα παράπλευρο θέαμα που απλώς υπόσχεται
φυγές. Αυτή η τάση που ενισχύεται συνεχώς, με τα χάπενινγκ, τα δρώμενα, τους
υπαίθριους αυτοσχεδιασμούς κ.τ.λ. θα ήταν ανακουφιστική αν δεν φιλοδοξούσε να
κατακλύσει όλους τους χώρους με την ποικιλομορφία της, τον επεισοδιακό
χαρακτήρα της, την αξίωσή της να γίνει μια μοναδική δημόσια έκφραση (που δεν
θα ισχυρίζεται συνήθως πως είναι τέχνη). Από απλή παρένθεση στην
καθημερινότητα, οι μικρές αυτές φαντασμαγορίες θα ήθελαν να εξελιχθούν
συντόμως σε κύρια εναλλακτική πρόταση απέναντι στην τηλεόραση και την κατ’
οίκον πλήξη. Ασφαλώς, τα θέατρα, οι αίθουσες συναυλιών, οι κινηματογράφοι
παραμένουν πάντα στη θέση τους. Όποιος θέλει κόβει εισιτήριο (αντί να ρίχνει
ένα νόμισμα στο καπέλο του ζογκλέρ) και παρακολουθεί την παράσταση. Να όμως
που η παραστατικότητα και όχι οι παραστάσεις έχει πλέον τα πρωτεία.

Νέοι και νέες ποθούν να βγουν στη σκηνή, αλλά σπανίως αντέχουν να δουν μια
θεατρική παράσταση ή έναν χορό που να μην είναι πειραματικό και «χορόδραμα».
Και μόνο που θα ρίξουν μια ματιά προς τα πίσω, σε ό,τι έχει ήδη δημιουργηθεί,
θεωρείται ότι τους εκθέτει σε κίνδυνο. Υπάρχει περίπτωση να προσκολληθούν, να
δεσμευτούν. Έτσι ρίχνουν στον αέρα μπροστά στα μάτια των περαστικών τις
επινοήσεις τους που δεν κρατάνε παρά μερικά δευτερόλεπτα. Τι θέλετε λοιπόν,
τέχνη στη μέση του δρόμου; θα ειρωνευτούν μερικοί. Αν κάποιος τολμούσε να πει
γιατί όχι; οι επιτήδειοι των events promotion θα του υποδείκνυαν να περάσει
και πάλι από το Μουσείο του πολιτισμού. Εκεί, θα του πουν, ανήκει η σημασία, η
αφήγηση, το νόημα. Σε κανένα θερινό πρόγραμμα σύγχρονου δήμου δεν
περιλαμβάνονται τέτοιοι αναχρονισμοί.

Στην πραγματικότητα, η ψυχαγωγία αυτή με τα πολυ-μέσα της και τα εφέ της δεν
έχει πάψει να διεκδικεί τον τίτλο μιας νέας τέχνης. Από την άλλη, ως γνωστόν,
αρνείται να ορίσει τους κανόνες που θα τη διέπουν. Μας διηγείται μια ιστορία
αυτή η παντομίμα; Πάει να τη διηγηθεί και στη μέση χάνεται. Ανατρέπει μια
καθιερωμένη αξία εκείνο το δρώμενο; Όχι. Απλώς κλωθογυρίζει γύρω της με
νεο-διονυσιακές φωνές. Στο τέλος, ο θεατής αποκομίζει την αίσθηση μιας
φασαριόζικης εκκρεμότητας, μιας αμφιταλάντευσης ανάμεσα στην τέχνη και το
τέχνασμα.

Ακόμη και απ’ αυτό αντλούνται ορισμένες απολαύσεις, το δέχομαι. Είναι
περιορισμένες όμως, γιατί η πηγή τους δεν είναι κεντρική, δεν αναβλύζει από
εκεί μια ισχυρή ενέργεια, όπως συμβαίνει σε άλλες περιπτώσεις. Στο τσίρκο για
παράδειγμα. Αυτό μάλιστα. Εδώ δεν υπάρχουν δισταγμοί για το τι και πώς να
εκφραστεί. Παρουσιάζονται μόνο επιδέξιοι άνθρωποι και ζώα με υπεράνθρωπες
δεξιότητες. Τα μάτια εκπλήσσονται και χαίρονται επειδή εκπλήσσονται.
Γνωρίζουμε, βέβαια, πως ακόμη κι εδώ τρυπώνει η ημι-τέχνη. Έστω όμως, ας είναι
κι έτσι. Ας δούμε ένα cult θέαμα με ελέφαντες, αφού σκέτο τσίρκο είναι δύσκολο
πια να βρεθεί.

Ο Βασίλης Καραποστόλης είναι καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών.