Tο τελευταίο ερώτημα…

Μήπως ο Φράνσις Κρικ, που πέθανε πριν από λίγες ημέρες, είχε ανακαλύψει το
μυστικό της ζωής; Μάλλον θα χρειαστεί πολύ μεγαλύτερη προσπάθεια από το
διάβασμα του DNA για να καταλάβουμε πώς από την ύλη ξεπηδά η συνείδηση

Το ανθρώπινο γονιδίωμα αποδείχτηκε ακόμη πιο περίπλοκο απ’ ό,τι πιστευόταν και η λύση του γρίφου της ζωής πήρε παράταση πολλών δεκαετιών

Ακόμη κι αν κάποια μέρα δοθούν απαντήσεις σε όλα τα επιστημονικά ερωτήματα, το
μυστήριο της ζωής ενδεχομένως να είναι άλυτο. Ίσως όμως σε μια τέτοια
περίπτωση να μην τίθεται το ερώτημα «τι είναι ζωή;». Προς το παρόν το μυστήριο
παραμένει, όπως συνέβαινε και στα μέσα του περασμένου αιώνα, όταν ο Φράνσις
Κρικ μπήκε τρέχοντας σε μια παμπ του Κέμπριτζ τον Μάρτιο του 1953 για να
ανακοινώσει σε όλους τους θαμώνες ότι «βρήκαμε το μυστικό της ζωής». Ήταν η
εποχή που ο ίδιος μαζί με τον Τζέιμς Γουότσον αποκρυπτογράφησαν τη διπλή έλικα
του DNA.

Το «βαρετό» μόριο. Ο Κρικ τότε ήταν 36 χρόνων και ο Γουότσον 25.
Σύμφωνα με την εφημερίδα «The Sunday Times», η συγκεκριμένη τους δουλειά ήταν
η αποκρυπτογράφηση της δομής του DNA, ενός μακριού και φαινομενικά βαρετού
μορίου που υπήρχε στα ζωντανά κύτταρα. Όμως ο πραγματικός τους στόχος ήταν
άλλος. H κατάρρευση της θρησκείας. Και οι δύο ήταν δραστήριοι αθεϊστές και
σκόπευαν να «ξεσκεπάσουν» την υλική βάση της ζωής, ώστε να δείξουν ότι πίσω
από τη δημιουργία της δεν κρύβεται κανένας υπερβατικός δάκτυλος. Δεν έφθασαν
ούτε μέχρι τα μισά του δρόμου. H ζωή ήταν ύλη, περίτεχνα οργανωμένη, αλλά
παρέμενε ύλη. Το DNA, που ανακαλύφθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα, φάνταζε απλό
και βαρετό, με αποτέλεσμα κανείς να μην πιστεύει ότι το συγκεκριμένο μόριο
μπορούσε να παίξει τον ρόλο του γενετικού αγγελιαφόρου που μεταδίδει τα
χαρακτηριστικά από γενιά σε γενιά. H ζωή ήταν περίπλοκη και έτσι υπετίθετο ότι
ο αγγελιαφόρος πρέπει να είναι κάτι αντίστοιχα περίπλοκο, όπως για παράδειγμα
οι πρωτεΐνες.

Οι Κρικ και Γουότσον είδαν πιο βαθιά στο DNA. Και διαπίστωσαν ότι αποτελούνταν
από τέσσερα «χημικά» γράμματα AGGT – τα οποία επαναλαμβάνονταν ξανά και ξανά
σε ποικίλους συνδυασμούς, τρία δισεκατομμύρια φορές στην περίπτωση του
ανθρώπινου DNA. Φάνηκε ότι επιτελούσε έναν ρόλο σε στενό τοπικό πλαίσιο καθώς
παρατηρήθηκε σε μια εποχή που η Επιστήμη άρχισε να αντιλαμβάνεται ότι η
πολυπλοκότητα ξεπηδά από τα απλά πράγματα.

Ο Φράνσις Κρικ (αριστερά) και ο Τζέιμς Γουότσον στο Κέμπριτζ, την εποχή που ανακάλυψαν τη διπλή έλικα του DNA

Συνείδηση και πολυπλοκότητα. H πολυπλοκότητα βέβαια του ανθρώπινου
σώματος είχε αρχίσει να γίνεται κατανοητή από τον 17ο αιώνα όταν ο Γουίλιαμ
Χάρβεϊ ανακάλυψε την κυκλοφορία του αίματος. Ξαφνικά τότε το σώμα έμοιαζε με
ένα υδραυλικό σύστημα. Και σε συνδυασμό με την έλευση της Βιομηχανικής
Επανάστασης και την κατασκευή μηχανών που έμοιαζαν ζωντανές, η πιθανότητα το
σώμα μας να είναι ένα περίπλοκο σύστημα αποτελούμενο από σωληνώσεις, αγωγούς,
μοχλούς, εκκεντροφόρους άξονες και τροχαλίες άρχισε να παγιώνεται.

Όμως οι μηχανές, όσο περίπλοκες και αν ήταν, δεν μπορούσαν να συγκριθούν με
την πολυπλοκότητα του ανθρώπινου σώματος και η πεποίθηση ότι η ζωή είναι κάτι
ακόμη πιο ιδιαίτερο έδωσε νέα ώθηση στον βιταλισμό. Ζωντανά ήταν και τα ζώα
αλλά ο άνθρωπος, όπως έλεγε ο Ντεκάρ, αναμασώντας την αρχαία ελληνική
φιλοσοφία, διέθετε ψυχή, την πηγή της οποίας ο ίδιος εντόπιζε στην επίφυση του
εγκεφάλου. H κληρονομιά των Κρικ και Γουότσον οδήγησε στα εύφορα και πολλά
υποσχόμενα χωράφια της Γενετικής και της Μοριακής Βιολογίας και η ανάπτυξη των
υπερυπολογιστών ανέλαβε να προωθήσει με ιλιγγιώδη ταχύτητα την αποκωδικοποίηση
του ανθρώπινου DNA. Και παρά το γεγονός ότι ο άνθρωπος αποδείχτηκε ότι έχει
30.000 γονίδια, δηλαδή πολύ λιγότερα απ’ ό,τι πιστευόταν, η κατάσταση
περιπλέχτηκε ακόμη περισσότερο αφού οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ τους οδήγησαν
στην εμφάνιση άλλου ενός αχανούς προβλήματος χωρίς αρχή και τέλος.

Από την ύλη. H ερώτηση για το πώς η ανθρώπινη συνείδηση πηγάζει από την
ύλη δεν έχει ακόμη απάντηση. Ούτε καν είμαστε σίγουροι τι σημαίνει το ερώτημα.
Προσπαθώντας να προσεγγίσουμε την έννοια «ζωή» μέσα από τη νοημοσύνη, εφηύραμε
τα τεστ νοημοσύνης, τα οποία όμως προσπαθούν να μετρήσουν κάτι το οποίο κανείς
δεν μπορεί να προσδιορίσει.

H περίφημη τεχνητή νοημοσύνη και η πολυθρύλητη κατασκευή υπολογιστών στα
χνάρια του ανθρώπινου εγκεφάλου έχει βαλτώσει, γιατί η Επιστήμη δεν έχει
κατανοήσει ακόμη τι είναι ο εγκέφαλος. Και η διατύπωση της περίφημης
ενοποιημένης θεωρίας που μας είχαν υποσχεθεί οι φυσικοί επιστήμονες από τις
αρχές της δεκαετίας του 1990, σε μια προσπάθεια να ερμηνευτεί ο τρόπος
λειτουργίας του Κόσμου, σήμερα φαίνεται ακόμη πιο απόμακρη.

Ένας σπουδαίος επιστήμονας μπροστά στη ματαιότητα

Ο Φράνσις Κρικ πίστεψε πως θα κατάφερνε να βρει με ποιον τρόπο η συνείδηση πηγάζει από την ύλη, χωρίς όμως αποτέλεσμα

Ο Φράνσις Κρικ, που παρέμεινε σπουδαίος επιστήμονας μέχρι τα 88 του
χρόνια, ξεγελάστηκε από τη δύναμη της επιστήμης. Ξεστράτισε εξαιτίας του
εύλογου θαυμασμού και ενθουσιασμού του για την απλότητα και ομορφιά του μορίου
που εκείνος και ο Γουότσον αποκρυπτογράφησαν. Όμως δεν βρήκαν το μυστικό της
ζωής επειδή δεν υπάρχει τέτοιο μυστικό. Ο ίδιος ίσως να το κατάλαβε με απόλυτη
σαφήνεια προτού ο κόσμος ακούσει για τη διπλή έλικα του DNA.

Ο Κρικ πίστεψε στη δύναμη της Επιστήμης αλλά η Επιστήμη σήμερα φαίνεται πως
είναι ακόμη σε νηπιακή κατάσταση για να προσπαθήσει να λύσει το αίνιγμα της
ζωής. Το DNA μπήκε κάτω από τα πιο τέλεια μικροσκόπια εδώ και μισόν αιώνα αλλά
στην πραγματικότητα κανείς δεν έγινε σοφότερος. Κατά καιρούς ακούστηκαν
βαρύγδουπες ανακοινώσεις για γονίδια που είναι υπεύθυνα για διάφορες
συμπεριφορές με κραυγαλέο παράδειγμα το γονίδιο της ομοφυλοφιλίας.

H Επιστήμη – που πολύ απέχει από το να βρεθεί στο Τέλος της, όπως προέβλεψαν
κάποιοι που θέλησαν να κερδίσουν το δικό τους 15λεπτο δημοσιότητας – έδειξε
ότι στους κόλπους της έχει ακόμη έντιμους ανθρώπους που αντέδρασαν έντονα στην
ανακύκλωση τέτοιων καιροσκοπικών ανακοινώσεων. Πολύ αργότερα, ο γρίφος της
ζωής ίσως να έχει επιλυθεί από τα συμφραζόμενα…

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου