TPITH AΠOΨH H Ψυχή και ο Έρως

Σε λίγες μέρες η μικρή μας χώρα θα βρεθεί στο επίκεντρο της οικουμένης. Ο
τόπος μας θα μεταμορφωθεί ξανά σε ομφαλό της γης. Μια χρυσή ευκαιρία να
ανακαλέσει κανείς την Ιστορία μας. Όχι σαν προγονική εμμονή, όχι σαν
εθνοκεντρική παλινδρόμηση ενός περιούσιου λαού. Περιττά και ζημιογόνα είναι
όλα τούτα τα επικίνδυνα στολίδια.

Σε μια εποχή κυριαρχίας ενός στυγνού εργαλειακού ορθολογισμού, με τα
ιδεολογικά προτάγματα εν υπνώσει και την κοινωνία της αγοράς και του θεάματος
να ροκανίζουν τη σκέψη, σε μια εποχή όπου η μονοσήμαντη σκέψη είναι το
μοναδικό προστατευτικό ένδυμα έμφοβων ανθρώπων και η πνευματική ασιτία
θριαμβεύει, αξίζει να συλλογιστούμε μια άλλη αντίληψη ζωής που πρότειναν πριν
από 2.500 χρόνια οι Έλληνες. Μια αντίληψη που συνδέεται με τον πολυκεντρισμό
ως αναγκαία συνθήκη ύπαρξης, την πολλαπλότητα τού είναι, το διττό των
πραγμάτων και την αποδοχή της εγγενούς αμφισημίας τους.

Οδηγός μας στην ανάδειξη μιας τέτοιας αντίληψης ένας μύθος, που από τα βάθη
των αιώνων συμπυκνώνει αλήθειες για τον κόσμο και την ύπαρξη: ο μύθος της
Ψυχής.

Μια φορά κι έναν καιρό ζούσε μια πανέμορφη πριγκιποπούλα, που όμως δεν είχε
σύντροφο. Τη λέγανε Ψυχή. Ο πατέρας της αναζήτησε τη συμβουλή του Απόλλωνα, κι
εκείνος είπε. «Με ρούχα πένθους η κόρη σου θα σταθεί στην κορυφή ενός ψηλού
βουνού κι από εκεί σαν νύφη ένα φτερωτό φίδι θα έλθει να την πάρει». Με οδύνη
συμφώνησαν, κι όλη νύχτα στο κρύο και στον τρόμο η Ψυχή περίμενε και το πρωί
βρίσκεται σε ένα λαμπρό παλάτι. Είναι η βασίλισσα του παλατιού. Κάθε νύχτα
ένας αόρατος σύζυγος την επισκέπτεται και της κάνει έρωτα. Σαν δείγμα
εμπιστοσύνης τής ζητά να μην τον κοιτάξει ποτέ. Μέσα στο σκοτάδι μόνο να
συναντώνται. Κάποια νύχτα, όμως, δεν αντέχει άλλο και φοβούμενη ότι ο εραστής
της είναι το φτερωτό φίδι, η Ψυχή παραβιάζει την υπόσχεσή της και ανάβει το
φως. Σαστισμένη βλέπει στο κρεβάτι της έναν πανέμορφο νέο. Είναι ο Έρως. Το
φως τον ξυπνά και χάνεται. Σε απόγνωση, η Ψυχή ζητά τη βοήθεια της μητέρας
του, της Αφροδίτης. Εκείνη όμως που φθονεί της ομορφιά της την υποβάλλει σε
σκληρές δοκιμασίες ελπίζοντας ότι δεν θα αντέξει. H Ψυχή όμως αντέχει και η
Αφροδίτη τής δίνει ένα μαγικό ποτό που τη βυθίζει σε βαθύ ύπνο. Ο Έρως, όμως,
που δεν αντέχει μακριά της, την αναζητά και με ένα βέλος από το τόξο του την
ξυπνά. Έπειτα πηγαίνει στον Δία και τον ικετεύει να κάνει την Ψυχή και τον
γάμο τους αθάνατους. Μέχρι σήμερα η Ψυχή και ο Έρως δεν έχουν χωριστεί.

Τι σημαίνει ο μύθος; Ότι χρειάζεται να είσαι ευάλωτος για να αγαπηθείς; Ότι η
ενότητα των πραγμάτων προκύπτει από προηγούμενο χωρισμό τους; Ότι το μυαλό
πρέπει να περιπλανηθεί στο σκοτάδι προτού κατακτήσει τη γνώση; Ότι το
«αντικειμενικό» φως της γνώσης μπορεί να σκοτώσει τη σχέση ανάμεσα σε αυτό που
αναζητά τη γνώση και στο αντικείμενο της γνώσης ή της επιθυμίας; Ότι άγχη για
τα φίδια και τα βέλη κατακλύζουν τις νεαρές παρθένες προς μεγάλη αγαλλίαση του
Φρόυντ; Ότι το να αγγίζεις είναι το ίδιο σημαντικό με το να βλέπεις; Ότι το
μυαλό μπορεί να μεταμορφώσει τέρατα σε εραστές;

Κι ένα σωρό άλλα πράγματα μπορείς να σκεφτείς. Δεν έχει σημασία. Σημασία έχει
ότι 2.500 χρόνια πριν οι Έλληνες μάς φέραν σε επαφή με την πολλαπλότητα της
ερμηνείας. H μία αλήθεια σκοτώνει την αλήθεια. Πολυκεντρισμός, πολλαπλότητα.
Ετεραρχία στη θέση της ιεραρχίας. Ιδού το ξεχασμένο σήμερα ελληνικό μάθημα. Σε
μια εποχή που ο πλανήτης μας καταστρέφεται από ηγέτες, κατόχους μοναδικών
αληθειών, και αφελέστατα θεωρείται ότι η πολιτική εξαντλείται σε ασκήσεις
ορθολογισμού, πρέπει να είσαι δυνατός για να αντέξεις την πολλαπλότητα των
πραγμάτων. Μια κουλτούρα αδυναμίας όμως, ξένη στους Έλληνες, κρύβεται σήμερα
πίσω από ένα προσωπείο δύναμης.

Καλό είναι να θυμηθούμε την ελληνική Ψυχή και τον Έρωτα, τώρα που όλοι μιλάνε
για τους Έλληνες!

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.