TPITH AΠOΨH Tο νέο μικρεμπόριο

Το να εμπορεύεται κάποιος τον εαυτό του ήταν άλλοτε ένα άθλημα που το επέβαλαν
οι καταστάσεις (μια και μιλάμε πολύ για αθλήματα). Έπρεπε ο φιλόδοξος
εργαζόμενος να ανταποκρίνεται στη ζήτηση. Αν του ζητούσαν ελαστικότητα, τη
διέθετε. Αν περίμεναν απ’ αυτόν ευχέρεια πειθούς, τη διέθετε κι αυτήν.

H λεγόμενη «αγορά προσωπικότητας» προσδιόριζε τι είδους προετοιμασίες πρέπει
να κάνει το άτομο για να επιτύχει. Προπόνηση στο μειδίαμα, εξάσκηση στο να
αποφεύγει τις κακοτοπιές. Αυτή η προσπάθεια άλλοτε απέδιδε κι άλλοτε όχι, το
βέβαιο όμως είναι ότι η αγορά ήταν αρκετά οροθετημένη. Διακρίνονταν οι πιο
δύσκολες περιοχές, οι ζώνες, τα χαντάκια. Σήμερα η έκταση αυτή απλώνεται τόσο
πολύ ώστε στο τέλος χάνεται.

Όποιος θα ‘θελε να μπει στο «πνεύμα» των καιρών, μένει από την αρχή μετέωρος
γιατί απουσιάζει η κυρίαρχη τάση. Με τι να ευθυγραμμιστεί; Πριν από μερικές
δεκαετίες δινόταν ένας οδηγός στους υποψήφιους της αναρρίχησης. Περιελάμβανε
τεστ νοημοσύνης (που δεν ήταν παρά τεστ προσαρμογής), υποδείξεις για το πώς θ’
αυξήσουν την αποτελεσματικότητά τους στην εργασία και τις κοινωνικές σχέσεις.
Έπειτα τα εξειδικευμένα συνταγολόγια ξεπεράστηκαν. Από όλες τις μεριές
(διαφημίσεις, κινηματογράφος, τηλεόραση, αγγελίες) έρχονται πλέον σήματα που
δεν συνθέτουν κάποιο σύνολο. Λείπουν οι άξονες. Άρα και ο πωλητής του εαυτού
του θα πράξει αναλόγως: θα απαλλαγεί από οποιαδήποτε «γραμμή» προσωπικότητας.

Κυκλοφορεί έτσι το καινούργιο είδος, το αέρινο, που έχει τον αέρα του για
πώληση. Στις μεγάλες επιχειρήσεις, για παράδειγμα, πριν από μερικά χρόνια
ενθαρρυνόταν ο τύπος μάνατζερ που ξεχωρίζει για την ικανότητα επιρροής. Το να
επηρεάζεις ήταν πιο σημαντικό από το να οργανώνεις. Αλλά για να επηρεάσεις,
πρέπει να έχεις μια άποψη που θα την προωθήσεις και θα την υποστηρίξεις με τα
κατάλληλα μέσα. Οι απόψεις όμως δεσμεύουν. Συνεπώς τις αφήνει κανείς παράμερα
και προχωρεί ελεύθερος. Προς τα πού; Όταν λείπουν οι πρωτοβουλίες και τα
ευρύτερα σχέδια, το μικρεμπόριο διατηρεί τα δικά του θέλγητρα. Ιδού λοιπόν το
νέο πεδίο.

Άτομα που δεν τα χαρακτηρίζει μια γνώμη ή μια άποψη (ο χαρακτηρισμός άλλωστε
είναι μια ετικέτα, και πώς να την ξεκολλήσουν αν χρειαστεί;) άτομα που θέλουν
το κέρδος, αλλά χωρίς έξοδα, παίρνουν τη θέση των παλιών, αποφασιστικών
αρπακτικών. Μετρημένες κινήσεις, επιφυλακή, σύντομες δοσοληψίες για να
ακολουθήσουν οι επόμενες.

Εκεί που τον 18ο αιώνα σάρωνε με την παρουσία του ο πειρατής της κοινωνίας,
εκεί που τον 19ο αιώνα δέσποζε ο αμείλικτος σχεδιαστής της συσσώρευσης του
κεφαλαίου, βρίσκεται σήμερα ο καιροσκόπος με το (δήθεν) χαμηλό προφίλ.

Πιο καθαρά απ’ ό,τι στην οικονομία το φαινόμενο παρουσιάζεται στη σφαίρα της
κοινωνικής συμπεριφοράς. Εδώ, το μικρεμπόριο από μόδα έγινε συνήθεια και από
συνήθεια υποχρέωση. Μια και σπανίζουν οι πεποιθήσεις και οι ιδέες πρέπει κάτι
να βρεθεί που να έχει μια αξία διεγερτική για τους άλλους. Και ανακαλύπτεται.
Είναι οι πληροφορίες «εκτός εμπορίου» (υποτίθεται). Κάτι ιδιαίτερο ξέρει ο
κάτοχός τους που οι άλλοι το αγνοούν. Θα τον ρωτήσουν: «Πού άκουσες αυτό που
μόλις μας είπες;», «πώς θα μας γνωρίσεις τον άλφα ή τον βήτα που μας
ενδιαφέρει πολύ και που τυχαίνει να είναι γνωστός σου;» και τα λοιπά. Αντί για
απάντηση, υπεκφυγές. Το μυστικό κρύβεται για ν’ αυξηθεί η αξία του.

«Βάση των μεγάλων περιουσιών είναι η ιδιωτική πληροφορία» αποφαινόταν ο Όσκαρ
Ουάιλντ. Όμως εδώ δεν πρόκειται για τον πλούτο. H κρυψίνοια έχει να κάνει με
την ελάχιστη ταυτότητα, την οποία ελπίζει να έχει ο κρυψίνους. Χωρίς αυτή δεν
υπάρχει. Δεν είναι για να κερδίσει πολλά, είναι για να μη χάσουν οι άλλοι το
ήδη μηδαμινό ενδιαφέρον που έχουν γι’ αυτόν.

Εννοείται πως αν μεγαλώσει η συμπαθής αυτή κατηγορία συμπολιτών θα εξαπλωθεί
και ο φόβος για τις κλοπές. Μην πείτε κάτι έξυπνο, θα σας το πάρουν. Μην
αναφέρετε μια γνώση σας, θα τη σφετεριστούν μερικοί καυχησιολόγοι. Εξάλλου,
μπορεί κάποιος να κλείσει το στόμα του και να μείνει ήσυχος. Ουδείς θα
υποψιαστεί πως ο σιωπηλός δεν έχει τίποτα να πει.

Ο B. Καραποστόλης είναι καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας του
Πανεπιστημίου Αθηνών