Διαστάσεις Ο ιμπεριαλισμός της φυσικής

«H πρόοδος της ανθρωπότητας είναι ότι περνά από ανιχνευτή μετάλλων» (του Αλτάν, από το Εσπρέσσο)

Τον πατέρα του τον έλεγαν Σαφράν, ένα επίθετο αρκετά διαδεδομένο τόσο στους
Ασκενάζι όσο και στους Σεφαρδίτες: προέρχεται από τη λέξη Sofer, δηλαδή
βιβλίο, και σημαίνει Βιβλιοθηκάριος ή κάτι παρόμοιο. Μετά τον θάνατό του σε
στρατόπεδο συγκέντρωσης, η μητέρα του ξαναπαντρεύτηκε κι εκείνος απέκτησε το
επίθετο Μαργκουλίες. Όμως το 1946 οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν για τη
μετανάστευση ποσοστώσεις ευνοϊκότερες για τους Γερμανούς απ’ ό,τι για τους
Πολωνούς και οι τελευταίοι πουλούσαν στη μαύρη αγορά πιστοποιητικά γεννήσεως
Γερμανών από τη Σιλεσία που είχαν πεθάνει στη διάρκεια του πολέμου. Μια μέρα,
ο πατριός του αγόρασε ένα απ’ αυτά τα πιστοποιητικά έναντι λίγων δολαρίων και
η οικογένεια μετανάστευσε στην Αμερική με το επίθετο Χόφμαν.

Ο Ρόουλντ Χόφμαν είναι σήμερα ένας από τους πιο διάσημους χημικούς στον κόσμο.
Όχι μόνο τιμήθηκε το 1981 με το βραβείο Νόμπελ, αλλά είναι ο μόνος που έχει
βραβευτεί για τις έρευνές του τόσο στην οργανική όσο και στην ανόργανη χημεία.
Κι αυτές δεν είναι οι μόνες του ασχολίες: στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι
γνωστός και έξω από τους επιστημονικούς κύκλους, χάρις στις λογοτεχνικές του
αναζητήσεις. «Όποιος διαβάσει τα βιβλία μου, θα διακρίνει μια περιφρόνηση προς
τη λογική», λέει στη Ρεπούμπλικα, με αφορμή πρόσφατη επίσκεψή του στην Ιταλία
για μια διάλεξη. «H ποιητική μου φλέβα εξεγείρεται εναντίον των φυσικών, που
προσπαθούν να επιβληθούν σε όλους τους άλλους επιστήμονες: πρόκειται για τον
ιμπεριαλισμό της φυσικής. Με την ίδια λογική όμως που θα μπορούσε να υποταχθεί
η επιστήμη στη φυσική, θα έπρεπε να υποταχθεί η φυσική στα μαθηματικά».

Τη χρονιά που ο Χόφμαν πήρε το Νόμπελ χημείας, απονεμήθηκε στον Ελίας Κανέτι
το Νόμπελ λογοτεχνίας. Κατά σύμπτωση, ο Βουλγαροεβραίος μυθιστοριογράφος είχε
σπουδάσει κι εκείνος χημικός! H μητέρα του ήθελε ο γιος της να έχει ένα
επάγγελμα, κι έτσι ο Κανέτι έκανε διδακτορικό στη χημεία. Πριν ακόμη τελειώσει
τις σπουδές του, όμως, του άρεσε να κάθεται στα καφενεία και να γράφει. Μια
μέρα, ο Χόφμαν τον ρώτησε τι κράτησε από τη χημεία, κι εκείνος του απάντησε
αμέσως: τη δομή, την αίσθηση της δομής. Το ίδιο του έχουν πει κι άλλοι
επιστήμονες που τους αρέσει να γράφουν. Χημεία και λογοτεχνία. Ποίηση και
μαθηματικά. Και ένας απαραίτητος συνδετικός κρίκος: η ηθική. Το ηθικό χρέος
των επιστημόνων είναι τεράστιο, λέει ο Χόφμαν. Εκείνοι πρέπει να αποφασίζουν
αν αυτό που ανακάλυψαν ή δημιούργησαν μπορεί να βοηθήσει ή να βλάψει τον
κόσμο, ή ακόμη αν μπορεί να γίνει αντικείμενο κατάχρησης. Αν δεν το κάνουν
εκείνοι, έστω εις βάρος της δουλειάς τους ή της καριέρας τους, ποιος μπορεί να
το κάνει; Χωρίς την ηθική κρίση, η πράξη της δημιουργίας είναι ατελής.