Διαστάσεις Συνένοχοι για πάντα

«Τι φρίκη!». «Χθες, το είπες με μεγαλύτερο ενθουσιασμό» (του Αλτάν, από το Εσπρέσσο)

Ο Όττο Γκρος, ένας Εβραίος γιατρός που μαθήτευσε δίπλα στον Φρόιντ, πέθανε το
1920 σε ηλικία 43 ετών, σε ένα νοσοκομείο στο κέντρο του Βερολίνου. Είχε
διάφορα προβλήματα υγείας και ήταν εθισμένος στο όπιο, που ήταν το κυρίαρχο
ναρκωτικό της εποχής. H επίσημη διάγνωση του θανάτου του ήταν πνευμονία, στην
πραγματικότητα όμως ο Γκρος πέθανε από μια κρίση μελαγχολίας μπροστά στον
δρόμο που έβλεπε να παίρνει η Ευρώπη. Εκείνη την εποχή, μόνο οι διαυγείς και
οι ευαίσθητοι χαρακτήρες διέκριναν την παρακμή και υπέφεραν, επειδή δεν
μπορούσαν να την σταματήσουν. Το να πεθάνει κάποιος κουβαλώντας μέχρι το τέλος
τη δική του πολιτιστική, ηθική και ιστορική αντίληψη για τη ζωή, ήταν μια
πράξη βαθύτατης αξιοπρέπειας. Μετά τον Γκρος, το ίδιο τέλος θα είχαν ο Γιόζεφ
Ροθ και ο Στέφαν Τσβάιχ, γνωρίζοντας καλά ότι ο κόσμος τους είχε χαθεί για
πάντα. Ο Πρίμο Λέβι θα άντεχε λίγο περισσότερο, ενώ ο Ελίας Κανέτι, ο Αϊζάια
Μπερλίν, ο Ίμρε Κέρτες, θα κατάφερναν να επιζήσουν παρά τις αντιφάσεις τους
-ίσως και χάρις σ’ αυτές.

Άσχημο πράγμα οι αντιφάσεις, καμιά φορά μπορεί να σε οδηγήσουν στην τρέλα, και
τότε σε κλείνουν με το ζόρι στο ψυχιατρείο, όπως συνέβη δύο φορές στη σύντομη
ζωή του Όττο Γκρος. Πολύ καλύτερα να είσαι σίγουρος για τον εαυτό σου, να
έχεις πέντε συνθήματα και να τα φωνάζεις εναλλάξ, κάτω ο καπιταλισμός, ζήτω η
ισότητα, κάτω ο πόλεμος, όχι στην παγκοσμιοποίηση, ζήτω η ειρήνη και η
συναδέλφωση των λαών. Τους τελευταίους μήνες, γράφει ο Ισπανός δημοσιογράφος
Χέρμαν Τερτς στην Ελ Παΐς, ενώ ο πολιτικός και πολιτιστικός μας κόσμος έχουν
καταληφθεί από το χαμόγελο και την ευφορία, είμαστε χιλιάδες οι Γιόζεφ Ροθ που
δεν ξέρουμε πώς να πληρώσουμε το αψέντι στο μοναχικό μας τραπέζι. Είμαστε
χιλιάδες οι Στέφαν Τσβάιχ που ονειρευόμαστε, χωρίς να τρέφουμε καμιά ελπίδα,
εκείνη την ευτυχισμένη εποχή που οι συνάνθρωποί μας καταλάβαιναν τα προβλήματά
μας και δεν μας απέρριπταν συστηματικά θεωρώντας μας όντα ανασφαλή και
αντιπαθή σ’ έναν κόσμο που ξεχειλίζει από αισιοδοξία.

Βασανιστές και δολοφόνοι υπήρχαν πάντα στο πεδίο της μάχης. Άνθρωποι γύρω μας,
γνωστοί και άγνωστοι, φίλοι και εχθροί, θα πεθαίνουν διαρκώς, στο Ιράκ και
στην Τσετσενία, στις Φιλιππίνες και στο Κασμίρ, με την ίδια ή και με
μεγαλύτερη ένταση. Κι εμείς θα ντρεπόμαστε επειδή δεν μπορέσαμε να τους
σώσουμε, επειδή δεν καταφέραμε να υπερασπιστούμε τις αξίες μας και τον
πολιτισμό μας. Ενώ όμως οι επίδοξοι δολοφόνοι μας δεν είναι τίποτα παραπάνω
απ’ αυτό, θλιβεροί δήμιοι, εκείνοι που πέθαναν επειδή δεν άντεξαν τα λάθη και
τη φρίκη, εκείνοι που έπεσαν θύματα των αδυναμιών και των αντιφάσεών τους, ο
Τσβάιχ, ο Ροθ, ο Γκρος, θα είναι συνένοχοί μας για πάντα.