TPITH AΠOΨH Nέες πηγές της Iστορίας

Πώς λειτουργεί η Ιστοριογραφία; Πώς ο ιστορικός προσφέρει, στη διάρκεια του
χρόνου του (του χρόνου του ιστορικού εννοώ), νέα, καλύτερη, ακόμη και
αλλιώτικη γνώση για το παρελθόν; Είναι ένα πολύπλοκο ζήτημα με τρεις
κεντρικούς άξονες: η συσσωρευμένη γνώση, η διαθεσιμότητα των πηγών και τα
εκάστοτε ιστοριογραφικά και κοινωνικά ερωτήματα. Πρόκειται για ένα πλέγμα
σχέσεων με καθόλου αυτονόητη ευθυγράμμιση, κι ας μιλώ μόνο για ιστοριογραφίες
σε κοινωνίες με κανονική λειτουργία τής δυτικού τύπου δημοκρατίας.

Αν αποφάσισα να γράψω το σημερινό σημείωμα – ίσως χρειαστεί και ένα ακόμη –
είναι γιατί ο αποδέκτης της ιστορικής γνώσης δεν γνωρίζει τη διαδικασία
παραγωγής της, αν δεν είναι του επαγγέλματος του ιστορικού ή συγγενικού. H
υπάρχουσα σε κάθε στιγμή ιστορική γνώση είναι πολύτιμη παρακαταθήκη για τον
ιστορικό, όπως επίσης μπορεί να συμβεί να συνιστά ένα ασήκωτο βάρος – ας μην
επιμείνω σ’ αυτό. Αυτή η ίδια η συσσωρευμένη επιστημονική γνώση για το
παρελθόν είναι που γεννά τα ερωτήματα και προωθεί την έρευνα· αυτά τα
ερωτήματα όμως δεν γεννιούνται στη σκέψη του ιστορικού μόνο· γεννιούνται στη
σκέψη πολλών και τα διατυπώνει η κοινωνία με μεγάλη σαφήνεια· λιγότερο ή
περισσότερο πιεστικά, ανάλογα με την πολιτική συγκυρία και το επίπεδο
ανάπτυξης της γενικής παιδείας – και ειδικότερα με το επίπεδο ανάπτυξης των
ιστορικών σπουδών. Να το πω και αλλιώτικα: ο βαθμός πίεσης των ερωτημάτων της
κοινωνίας για την ποιότητα της ιστορικής γνώσης εκφράζει καθαρά πολιτικές
ανάγκες – είναι η αναγκαία γνώση που απαιτείται για τη συγκρότηση των
κοινωνικών συνειδήσεων.

H παραγωγή νέας ιστορικής γνώσης όμως, απλούστερα η παραγωγή γνώσης για τις
κοινωνικές σχέσεις κατά το παρελθόν, η γνώση για το παρελθόν της κοινωνίας
μας, είναι, το είπαμε, εξαιρετικά περίπλοκη και καθόλου απρόσκοπτη διαδικασία·
που προϋποθέτει ανάπτυξη του επιπέδου των ιστορικών σπουδών ή αναζήτηση αλλού
ανεπτυγμένων ιστορικών σπουδών, οργάνωση νέας θεματολογίας και συνεχή
διεύρυνσή της προς νέα πεδία έρευνας και γνώσης, αναζήτηση και μελέτη νέων
πηγών – προϋποθέτει νέα ματιά, με νέα αναλυτικά και εννοιολογικά εργαλεία·
πραγματικά νέα ματιά, όχι σαν αυτή που ισχυρίζονται τελευταίως μερικοί, στη
συζήτηση για τον Εμφύλιο, που καθόλου δεν είναι νέα, παρά είναι αναπαλαιωμένη
η ματιά τής περιόδου πριν από 50 χρόνια.

Όπως το λέει με σαφήνεια ο σημερινός τίτλος μου, θέλω να πω δυο λόγια παραπάνω
για ένα απ’ όλα αυτά, τις νέες πηγές. Τα τεκμήρια που το ίδιο το παρελθόν έχει
αφήσει για τον εαυτό του. Για τον τρόπο παραγωγής αυτών των τεκμηρίων
χρειάζεται ιδιαίτερη και μακρά ανάλυση. Αυτό που πρέπει να πω τώρα είναι ότι η
ύπαρξη αυτών των τεκμηρίων δεν τα μετατρέπει αυτομάτως σε πηγές της Ιστορίας·
η μετατροπή τους σε πηγές της Ιστορίας είναι και αυτή συναρτημένη με το
επίπεδο ανάπτυξης της επιστημονικής έρευνας και με τα ερωτήματα που
διαμορφώνονται. Και δεν μιλώ καθόλου για την περίπτωση που το τεκμήριο
λανθάνει.

Δύο νέες κατηγορίες τεκμηρίων που μπορούν αμέσως να μετατραπούν σε πηγές της
Ιστορίας είναι οι Εκθέσεις που έγραφαν – και γράφουν – οι μαθητές στο Γυμνάσιο
και στο Λύκειο – σκέτα Γυμνάσιο παλαιότερα -, καθώς και τα κηρύγματα στις
εκκλησίες, τα σχετικά δοκίμια και οι βίοι αγίων, όσα έχουν να κάνουν, προ
πάντων, με τη λειτουργία της οικονομίας.

Θα αντιγράψω, ως δείγμα, μια σύντομη Έκθεση, χωρίς τα ονόματα, από «Προαγωγική
εξέταση». Χρόνος της εξέτασης είναι η 7η Νοεμβρίου 1944 (και αυτό έχει τη
σημασία του: προαγωγική εξέταση τον Νοέμβριο, λιγότερο από έναν μήνα μετά την
απελευθέρωση) και θέμα «Από το σπίτι μου εις το Σχολείον» – της τάξης Δ’ Νέου
Τύπου (σημ. B’ Γυμνασίου) είναι η προαγωγική εξέταση. Ας διαβάσουμε λοιπόν πώς
ανέπτυξε το θέμα του ο συγκεκριμένος μαθητής:

«Σήμερα, την 7 Νοεμβρίου του τρέχοντος έτους, σαν Επονίτης, που το νέον σπίτι
μου είναι το βουνό, αφήνοντάς το έφθασα και εγώ εις το… να δώσω εξετάσεις,
ίνα γίνω και εγώ άνθρωπος, διότι πριν ασφαλώς δεν ήμουν άνθρωπος εν γενικαίς
γραμμαίς, διότι δεν μου το επίτρεπε η παλιά κοινωνία του Γλύξμπουργκ και του
Μεταξόγιαννη.

Εδώ και ένα περίπου μήνα, ευρισκόμενος εις το όρος Μέναλον της Γορτυνίας και
εις τον Ταΰγετον της Λακωνίας, αγωνιζόμενος για την Λευτεριά της Πατρίδας και
την ελευθερία της ιδεολογίας μου, ευρίσκομαι σήμερα εις το… ως μαθητής,
κατόπιν πολλών περιπετειών της ζωής μου κατά τη διάρκειαν της Σκλαβιάς.

Σαν νέος άνθρωπος που τώρα, όπως καταλαβαίνω, διότι δεν έχω τα δεσμά της
Βασιλομεταξικής Δικτατορίας, θα μπορέσω να συνεχίσω τας σπουδάς μου, διά να
εξασφαλίσω το μέλλον μου».

Για την άλλη πηγή, τα εκκλησιαστικά κηρύγματα κ.λπ., θα μιλήσουμε μία επόμενη
φορά.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών,
διευθυντής των «Αρχείων Πρωθυπουργού»