Aνοιχτοί λογαριασμοί από το δημοψήφισμα

Επιμέλεια: Ευτυχία Τεπέρογλου

Το δημοψήφισμα της 24ης Απριλίου για το σχέδιο Ανάν και τα ρήγματα που
προκάλεσε στην ελληνοκυπριακή κοινωνία επικαθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τα άμεσα
διακυβεύματα των επόμενων ευρωεκλογών. Το κεντρικό ερώτημα είναι αν η επί
δεκαετίες κομματικά δομημένη κυπριακή πολιτική ζωή θα αντέξει τους τριγμούς
που προκάλεσε το δημοψήφισμα ή αν, αντίθετα, το «βροντερό Όχι» θα έχει ως
προέκταση και τη ριζική αναδιάταξη των κομματικών δυνάμεων.

TH ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ενδοπαραταξιακή κρίση με αφορμή το δημοψήφισμα γνώρισε ο χώρος
της Κεντροδεξιάς και ειδικότερα ο κατ’ εξοχήν κομματικός του φορέας, ο
Δημοκρατικός Συναγερμός (ΔΗ.ΣΥ.) – το κόμμα που ίδρυσε πριν από 28 χρόνια ο
Γλαύκος Κληρίδης. Ύστερα από μια μακρόχρονη «διάβαση της ερήμου» (από το 1976
έως το 1993) ο ΔΗ.ΣΥ. κατόρθωσε, χάρη στον Γλαύκο Κληρίδη, να αναδειχθεί
σταδιακά σε ηγεμονική πολιτική δύναμη, ασκώντας τη διακυβέρνηση της χώρας για
μια ολόκληρη δεκαετία (1993-2003). Όμως οι προεδρικές εκλογές του 2003, και
κυρίως η απώλεια της εξουσίας, τραυμάτισαν βαθύτατα τη συνοχή του ΔΗ.ΣΥ. και
έτσι η επίσημη θέση που πήρε υπέρ του Ναι στο δημοψήφισμα είχε καταλυτικές
συνέπειες, που οδήγησαν στη διάσπασή του.

ΣΗΜΕΡΑ ΔΥΟ ψηφοδέλτια διεκδικούν την κομματική κληρονομιά του ΔΗ.ΣΥ.
(34,0% στις βουλευτικές εκλογές του 2001): αφενός ο επίσημος συνδυασμός, ο
οποίος περιλαμβάνει σε ίσες περίπου δόσεις υποστηρικτές τού Ναι (όπως ο πρώην
υπουργός Εξωτερικών Γιαννάκης Κασουλίδης) αλλά και υποστηρικτές τού Όχι (όπως
η Ελένη Θεοχάρους) και αφετέρου ο συνδυασμός των διαφωνούντων (Δημοκρατικός
Συνασπισμός για την Ευρώπη, με επικεφαλής τον πρώην πρόεδρο του κόμματος
Γιαννάκη Μάτση), ο οποίος φιλοδοξεί να αλιεύσει μεταξύ των οπαδών του ΔΗ.ΣΥ.
(περίπου 6 στους 10) που καταψήφισαν το σχέδιο Ανάν.

ΟΙ MEXPI ΤΩΡΑ δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι ο επίσημος ΔΗ.ΣΥ. (με πρόεδρο
τον N. Αναστασιάδη) ενεργοποιώντας τα αντανακλαστικά της κομματικής ταύτισης,
διατηρεί ένα σαφές προβάδισμα ως προς τους διαφωνούντες, είναι όμως τελείως
αβέβαιο αν θα κατορθώσει να υλοποιήσει τον στόχο του, να συγκεντρώσει δηλαδή
περίπου 25% των ψήφων ώστε να εκλέξει δύο ευρωβουλευτές, αφήνοντας ει δυνατόν
χωρίς εκπροσώπηση τους ενδοκομματικούς αντιπάλους του. Εξάλλου, ο επίσημος
ΔΗ.ΣΥ. δεν είναι ο μοναδικός σχηματισμός που διεκδικεί τις ψήφους των οπαδών
τού Ναι. Με άξονα τους Ελεύθερους Δημοκράτες (E.ΔΗ.) του πρώην προέδρου Γ.
Βασιλείου έχει διαμορφωθεί ένας ευρύτερος συνασπισμός από γνωστές
προσωπικότητες που υποστήριξαν με θέρμη το Ναι, όπως π.χ. το ιστορικό στέλεχος
της ΕΔΕΚ Τάκης Χατζηδημητρίου, με τίτλο Ευρωπαϊκή Κύπρος. Στον
συνδυασμό αυτό συμμετέχουν, εκτός των άλλων, ο πρώην κυβερνητικός εκπρόσωπος
επί Κληρίδη Χρίστος Στυλιανίδης και η σύζυγος του Γ. Βασιλείου. Στόχος της
Ευρωπαϊκής Κύπρου είναι να ξεπεράσει σε ψήφους τα υπόλοιπα μικρά κόμματα, ώστε
να εξασφαλίσει μια έδρα από τη β’ κατανομή.

ΟΙ ΠΡΟΕΚΤΑΣΕΙΣ που ενδέχεται να έχει το δημοψήφισμα της 24ης Απριλίου,
ως προς τη διάταξη των κομματικών δυνάμεων, δεν αφορούν όμως μόνο τους
ηττημένους, αλλά ακόμη και τους νικητές, αφού τα κόμματα που υποστήριξαν το
Όχι δεν αποτελούν, κατά κανέναν τρόπο, ενιαίο σύνολο. Από τα κόμματα αυτά το
ΑΚΕΛ, το ισχυρότερο κόμμα της Κύπρου (34,9% το 2001), προσπάθησε με λεκτικές
ακροβασίες («Ψηφίζουμε Όχι για να ισχυροποιήσουμε το Ναι») να περιφρουρήσει τη
συνοχή της διχασμένης εκλογικής βάσης του, και οι ευρωεκλογές θα δείξουν αν
πράγματι πέτυχε αυτόν τον στόχο. Είναι χαρακτηριστικό στο σημείο αυτό ότι από
τον συνδυασμό του ΑΚΕΛ αποκλείστηκαν όλα τα προβεβλημένα στελέχη του που πήραν
σαφή θέση στο δημοψήφισμα (είτε με το Ναι είτε με το Όχι), ενώ αντίθετα
συμπεριελήφθησαν διάφορα δημοφιλή πρόσωπα της κοινωνίας των πολιτών, όπως π.χ.
η Ελλαδίτισσα (αλλά παντρεμένη με Κύπριο) ηθοποιός Δέσποινα Μπεμπεδέλη
(πρωταγωνίστρια στο σίριαλ «Περί ανέμων και υδάτων»). Το κρίσιμο επομένως
στοίχημα για το ΑΚΕΛ είναι να διατηρήσει τη θέση τού πρώτου κόμματος (την
οποία ουδείς φαίνεται να αμφισβητεί) και κυρίως το ποσοστό του να μην πέσει
κάτω από το συμβολικό όριο του 30% (κάτι που τα τελευταία 45 χρόνια δεν έχει
συμβεί παρά μόνο μία φορά, το 1985).

ΑΠΟ TA ΥΠΟΛΟΙΠΑ κόμματα που συντάχθηκαν με το Όχι, μόνο το περιθωριακό
ΑΔΗΚ δεν κατεβαίνει αυτόνομα στις ευρωεκλογές (συνεργάζεται με το ΔΗ.ΚΟ., από
το οποίο εξάλλου προέρχεται). Έτσι, τέσσερις χωριστοί κομματικοί συνδυασμοί –
που γίνονται πέντε συνυπολογίζοντας και τους διαφωνούντες του ΔΗ.ΣΥ. –
διεκδικούν τις, εκτός ΑΚΕΛ, ψήφους των οπαδών τού Όχι. Πρόκειται για το
Δημοκρατικό Κόμμα (ΔΗ.ΚΟ.) του Προέδρου Παπαδόπουλου, την ΕΔΕΚ (με ιστορικό
ηγέτη τον B. Λυσσαρίδη), τους Νέους Ορίζοντες (NE.Ο.) και τους Οικολόγους.
Μεταξύ των συνδυασμών αυτών το ΔΗ.ΚΟ. αποτελεί αναμφίβολα την κυρίαρχη δύναμη,
αλλά η πολυδιάσπαση που παρατηρείται είναι πιθανόν να μην του επιτρέψει να
καρπωθεί τον προσωπικό θρίαμβο του Προέδρου Παπαδόπουλου στο δημοψήφισμα. Για
το ΔΗ.ΚΟ. πραγματική επιτυχία θα ήταν να ξεπεράσει το συμβολικό όριο του 20%
και κυρίως να υπερκεράσει, έστω και οριακά, τον επίσημο ΔΗ.ΣΥ., γεγονός που θα
οδηγούσε σε αναδιάταξη το κομματικό σύστημα.

40 χρόνια απόλυτος δικομματισμός – 53,6% «ναι» στην ένταξη

Η μικρότερη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, βρετανική αποικία μέχρι το
1964, διαθέτει το σταθερότερο κομματικό σύστημα, έναν σχεδόν
απόλυτο και πολωμένο δικομματισμό, που παραμένει ουσιαστικά αναλλοίωτος
επί σαράντα χρόνια. Το κεντροδεξιό Εθνικιστικό Κόμμα και το
κεντροαριστερό Εργατικό Κόμμα διαθέτουν μια ισοδύναμη περίπου εκλογική επιρροή
και λίγες χιλιάδες ψήφοι προσδιορίζουν κάθε φορά τον νικητή των εκλογών.

Έπειτα από μακρόχρονη διακυβέρνηση του Εργατικού Κόμματος (1971-1987), υπό την
ηγεσία του χαρισματικού του ηγέτη Δον Μιντόφ, το Εθνικιστικό Κόμμα επανήλθε
στην εξουσία, την οποία ασκεί αδιαλείπτως από το 1987, με μοναδική εξαίρεση τη
διετία 1996-1998, στη διάρκεια της οποίας η Εργατική κυβέρνηση είχε παγώσει
τις συνομιλίες για την ένταξη στην E.E. Με την ήττα των Εργατικών στις πρόωρες
εκλογές του 1998, οι συνομιλίες ξανάρχισαν και η είσοδος της Μάλτας στην E.E.
επικυρώθηκε με 53,6% στο δημοψήφισμα που πραγματοποιήθηκε στις 9/3/2003. Οι
εκλογές που ακολούθησαν στις 12 Απριλίου 2003 επιβεβαίωσαν την υπεροχή του
Εθνικιστικού Κόμματος, στο οποίο και οφείλεται η ένταξη της Μάλτας στην E.E.

Το μικρό και περιθωριακό, σε βουλευτικές εκλογές, Κόμμα της Δημοκρατικής
Εναλλαγής έχει ως στόχο να επωφεληθεί από τις ιδιομορφίες του εκλογικού
συστήματος (ενιαία μεταβιβαστή ψήφος), ώστε να σπάσει για πρώτη φορά το
αποκλειστικό μονοπώλιο του δικομματισμού.

Στις 13 Ιουνίου δεν ψηφίζει μόνον η Ελλάδα

Είκοσι πέντε χρόνια μετά τις πρώτες άμεσες εκλογές για την ανάδειξη του
Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου – στην τότε ΕΟΚ των 9 – η σωρευμένη πλέον εμπειρία
έχει δείξει ότι η πραγματικότητα των ευρωεκλογών βρίσκεται πολύ μακριά από την
αρχική τους στόχευση και τη θεσμική τους οριοθέτηση. Αντί να προσλάβουν τον
χαρακτήρα μιας πραγματικά υπερεθνικής εκλογής με ευρωπαϊκά διακυβεύματα – στην
οποία όλοι συμμετέχουν ως «πολίτες της Ένωσης» – οι ευρωεκλογές έχουν σταδιακά
εκφυλιστεί σε μια χρονικά συντονισμένη διεξαγωγή εθνικών εκλογών, οι οποίες
αποκτούν (ή δεν αποκτούν) ενδιαφέρον, ανάλογα με την κατά περίπτωση εθνική
πολιτική συγκυρία. Αυτή η «αποευρωπαϊκοποίηση» των ευρωεκλογών (Δ. Τσάτσος)
έχει ως άμεση προέκταση την υποβάθμιση της σημασίας των υπερεθνικών πολιτικών
κομμάτων, τα οποία οι συνθήκες της Ένωσης αναγορεύουν σε μοχλό για τη
«δημιουργία ευρωπαϊκής συνείδησης».

H συγκρότηση υπερεθνικών πολιτικών κομμάτων αποτέλεσε βασική καινοτομία από
την πρώτη κιόλας περίοδο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, πριν ακόμη θεσμοθετηθεί
η άμεση εκλογή του και βασίστηκε στη σχετική ομοιομορφία του συστήματος των
κομμάτων στις 6 αρχικές χώρες-μέλη της ΕΟΚ, τη δεκαετία του ’50. Οι αλλαγές
όμως που σημειώθηκαν τις επόμενες δεκαετίες, σε συνδυασμό με τη συνεχή
διεύρυνση της Ένωσης, έχουν δημιουργήσει σημαντικότατες ανομοιογένειες, οι
οποίες αυξάνονται με την πρόσφατη ένταξη των δέκα νέων χωρών, αφού η παγίωση
του κομματικού συστήματος στις περισσότερες πρώην κομμουνιστικές χώρες είναι
μια διαδικασία που βρίσκεται ακόμα εν τω γίγνεσθαι.

H «αποευρωπαϊκοποίηση» των ευρωεκλογών έχει όμως και μια άλλη κρίσιμη
συνέπεια: τη μετατροπή τους συχνά σε απλές «δημοσκοπήσεις εθνικών διαστάσεων»,
στις οποίες η πλειονότητα του πληθυσμού δεν κατανοεί γιατί θα πρέπει να
συμμετάσχει.