Bόμβα βυθού

Λούλα Αναγνωστάκη

Δεκάξι χρόνια μετά την πρώτη του παράσταση, το κύκνειο άσμα του Κουν, τώρα
ξαναπαίχτηκε στην Αθήνα, ενώ έχει παιχτεί συχνά στα ΔΗΠΕΘΕ. Τώρα έφτασε από το
Αγρίνιο και απέδειξε πως έχει αντοχές, κύρος, επικαιρότητα διαχρονικά, ίσως
επειδή η Αναγνωστάκη, ειδικά σ’ αυτό της το κείμενο, πάτησε γερά πάνω στις
άμεσες εμπειρίες της και στα καυτά προβλήματα του καιρού μας. Πάντως δεν
μπορεί κανένας να παραβλέψει πως ο «Ήχος» είναι μια συνέχεια, μια προέκταση
και μια εμβάθυνση στο άρτιο προηγούμενο έργο της, την «Κασέτα». Σ’ αυτά τα δύο
πυρετικά της κείμενα η Αναγνωστάκη βυθίζει βαθιά τον φακό της στα έγκατα της
νεολαίας του καιρού μας. Την απασχολεί έντονα η εφηβική εξέγερση, η οργή και ο
θυμός των νέων ανθρώπων, που παγιδεύονται και πληγώνονται μέσα στις
μυλόπετρες, στις συμπληγάδες πέτρες της πάσης φύσεως εξουσίας, από τον πυρήνα
της οικογένειας έως τους ιδρυματικούς θεσμούς, τη θρησκεία, το κράτος, την
πνευματική ελίτ, την παιδεία.

Οι Λουκία Πιστιόλα, Ευτυχία Τσαμποδήμου και Γιώργος Τσιδίμης στην παράσταση «Ο ήχος του όπλου» της Λούλας Αναγνωστάκη

H Αναγνωστάκη εστιάζει τον φακό της στις εφηβικές συμπεριφορές, στις
συνήθειες, στα στερεότυπα της ιδιόλεκτης γλώσσας τους, στα γούστα τους και
στις πάγιες αντιδράσεις τους στα όμοια ερεθίσματα. Από αυτή την άποψη η
Αναγνωστάκη χρησιμοποιεί, έστω εμπειρικά, μεθόδους της μικροκοινωνιολογίας,
της ψυχολογίας του περιβάλλοντος και τους κανόνες και τα πορίσματα της θεωρίας
των αρνητικών και των θετικών αντανακλαστικών. H Αναγνωστάκη, με εκπλήσσουσα
μεθοδολογική ακρίβεια, κατασκευάζει ένα περιβάλλον, μια συνθήκη σχεδόν
πειραματική, δηλαδή βολική για την παρατήρηση. Στον «Ήχο του Όπλου» η συνθήκη
είναι μια εκρηκτική σύνθεση. Τέσσερα άτομα, τρεις νέοι και μια μεσόκοπη αλλά
ενεργά ερωτική γυναίκα, συγκροτούν ένα κουαρτέτο που προσπαθεί να βρει τις
αρμονικές συγχορδίες του. Ένας νεαρός, ο φίλος του, η ερωμένη του έγκυος,
αδελφή του φίλου, και μια γενναιόδωρη ερωτικά διαθέσιμη νοικοκυρά. Τα τρία νέα
παιδιά, τρεις κορυφές ενός σκαληνού τριγώνου, βρίσκονται σε δυαδικές
συγκρουσιακές σχέσεις. Ο νεαρός φοιτητής, που βρίσκεται σε ρήξη αδιαφορίας
κυρίως προς την οικογένειά του, αναζητεί τρόπους να αποπαγιδευτεί από τον
ερωτικό δεσμό, σχεδιάζοντας μια μεγάλη απόδραση στην άγνωστη, ερεθιστική χώρα
των ευκαιριών, του ρίσκου και του μοντερνισμού, την Αμερική. H ερωμένη του,
εργαζόμενη και οικονομικά αυτάρκης και ερωτικά ανεξάρτητη κοπέλα, διεκδικεί το
παιδί που εγκυμονεί, αλλά και την ειλικρίνεια των αισθημάτων της. Ο τρίτος της
παρέας είναι ο έφηβος που ψάχνεται και προσπαθεί να βρει τρόπους να
απεξαρτηθεί από τον θαυμασμό που νιώθει για τον τολμητία φίλο του, ενώ από
εκείνον και την αδελφή του, πράγμα που φέρει βαρέως, αντιμετωπίζεται ως
ανώριμος. H νοικοκυρά τούς καλύπτει, παρ’ όλο που έχει παλιά, στενή φιλία με
τη μητέρα του πρωταγωνιστή. Αυτή την ισορροπία της σύγχυσης, της αναζήτησης
και της γενικής ανασφάλειας έρχεται να την διασαλεύσει η μητέρα του ήρωα, με
μιαν επίσκεψη-αστραπή. Αυτός ο απρόσμενος καταλύτης θα λειτουργήσει σαν ο
ωρολογιακός μηχανισμός, που θα πυροδοτήσει την έως τώρα υπνώττουσα βραδυφλεγή
βόμβα. Γιατί αυτή η μητέρα κουβαλάει μια ολόκληρη ιδεολογία, έναν ηθικό κώδικα
συμπεριφοράς, ικανό να ενεργοποιήσει το κοιμισμένο ηφαίστειο. H Αναγνωστάκη
δομεί τις σκηνές του έργου της με μια αξιοσημείωτη μαεστρία, αλλάζοντας
συνεχώς σκόπευση, γωνία λήψεως και άξονα αναφοράς. Υπάρχει στο έργο της μια
δραματουργική δικαιοσύνη. Χωρίς ίχνος διδακτισμού, χωρίς προκαταλήψεις υπέρ
τής μιας ή της άλλης πλευράς, αναλύει τις σχέσεις, μελετά τα κίνητρα, εκθέτει
τα επιχειρήματα του καθενός, ανατρέποντας κάθε στιγμή τα δεδομένα. Προχωρεί
μεθοδικά, κλιμακωτά, από το γενικό στο μερικό, από την ομάδα στα άτομα, για να
φτάσει στην τελική σύγκρουση. Καθένας σ’ αυτό το έργο έχει δική του στρατηγική
και τακτική. Καθένας φερμάρει τον «εχθρό», ελλοχεύει και επιτίθεται, άλλοτε
ευθέως άλλοτε πισώπλατα. Το έργο είναι μια ανθολογία άμεσων και έμμεσων
απειλών, εκβιασμών και καταναγκασμών. Ο καθένας ταμπουρώνεται στο μετερίζι
του, στο κέλυφός του, και κάνει άλλοτε ηρωικές, άλλοτε δειλές, άλλοτε
καταδικασμένες εκ των προτέρων εξόδους.

Το μαγνητόφωνο και το περίστροφο

Στο έργο αυτό εκτός από τα άτομα πρωταγωνιστούν και δύο εργαλεία, μέσα,
όργανα: ένα μαγνητόφωνο και ένα περίστροφο. Το μαγνητόφωνο είναι ένα φερέφωνο
της κοινόχρηστης, εμπορευματοποιημένης κουλτούρας. Ένας καταιγισμός από
μουσικούς εισαγόμενους ήχους, από μια μόδα κατευθυνόμενη, από μια εξουσία που
λειτουργεί ως πνευματικό ναρκωτικό, δημιουργώντας συνθήκες αφόρητης εξάρτησης.
Στο φαντασιακό επίπεδο κυριαρχεί η κουλτούρα της βίας, όπως την καλλιεργεί η
εμπορική λογοτεχνία, η τηλεόραση και το αμερικανικό σινεμά.

Ο νεαρός φίλος βιώνει φαντασιακά και πρωταγωνιστεί σ’ έναν κόσμο βίας,
συνωμοσίας, εκβιασμών, εγκληματικότητας και αόρατης απειλής. Κυκλοφορεί άνετα
(!) σ’ έναν φιλμικό χρόνο. H μητέρα ζει μέσα στη χλιδή, στην άνεση, στην
επίφαση ευτυχίας, δυστυχής, ερωτικά στερημένη, συζυγικά εγκαταλελειμμένη και
ως μητέρα αποτυχημένη. Κουβαλάει τα σύνδρομα του μικροαστισμού της μ’ ένα
φτηνό επίχρισμα ελευθεριότητας. H νεαρά ερωμένη αποκαλύπτεται μια δόλια,
μικροαστή, νοικοκυρούλα.

Το δεύτερο σύμβολο του έργου, το όργανο που κυριαρχεί, το περίστροφο,
παίζει ποικίλους ρόλους. Είναι υποκατάστατο του φαλλού, σύμβολο μυητικής
τελετής ενήβωσης και έμβλημα τυραννικής εξουσίας. Ενώ δεν εκπυρσοκροτεί ποτέ,
ο ήχος του ακούγεται εκκωφαντικός μέσα στο μυαλό των ηρώων-αντιηρώων τής
Αναγνωστάκη.

Πάθος στις απαιτήσεις έργου – διδασκαλίας

Το έργο της εκλεκτής αυτής δραματουργού μας είναι από τα εντελέστερα του
μεταπολεμικού μας θεάτρου και βρήκε αρμόζουσα σκηνική φόρμα στα χέρια του
πάντα προσεκτικού, μετρημένου σκηνοθέτη, Βασίλη Νικολαΐδη. Ο σκηνικός χώρος
που σχεδίασε ο Εδουάρδος Γεωργίου και τα κοστούμια του θεατρικά και
λειτουργικά. Οι ηθοποιοί ανταποκρίθηκαν με πραγματικό πάθος στις απαιτήσεις
και του έργου και της διδασκαλίας.

H Λουκία Πιστιόλα στον άκρως επικίνδυνο ρόλο της μητέρας έδειξε σπάνιο
έλεγχο μέσων. Χωρίς υπερβολές, αλλά με έντονη προβολή των ακραίων
συναισθηματικών διακυμάνσεων έφτασε, αναπτύσσοντας τον χαρακτήρα, στην τελική
συνταρακτική και νομοτελειακά αναγκαία σκηνή.

Ο Νίκος Πουρσανίδης είναι μια πραγματικά πολλά υποσχόμενη υποκριτική
παρουσία. Διαθέτει ωραία κίνηση, άνεση λόγου αλλά, κυρίως, εσωτερική τεχνική,
που παράγει συναισθήματα με ομόλογα και εμφανή κίνητρα που τα προκαλούν.

Ο Αποστόλης Τότσικας στον ακροβατικό ρόλο του φίλου μάς γέμισε αισιοδοξία.
Νεαρός ηθοποιός, με τόση σιγουριά στα μέσα του και τόση αποτελεσματικότητα στη
μίμηση, είναι φαινόμενο σπάνιο στα νερά μας. Κρατήστε το όνομα.

H Ευτυχία Τσαμποδήμου είχε πολύ καλές στιγμές, κυρίως στις φιλήδονες ορμές
της. Ο Τσιδίμης στον χαρακτηριστικό ρόλο του φίλου της Μαρίκας έδειξε άλλη μια
φορά πόσο λιτός και εύστοχος τυπίστας είναι.

H Κατερίνα Καραδήμα (Φανή) διαθέτει έντονη σκηνική παρουσία και μέσα
ελεγχόμενα σωστά.