Διαστάσεις Eλευθερία εναντίον δημοκρατίας

«Χρώμεθα γαρ πολιτεία… και όνομα μεν διά το μη ες ολίγους αλλ’ εις
πλείονας οικείν δημοκρατία κέκληται». (Θουκυδίδης B, 37)

Περικλής. Ο μεγάλος Αθηναίος πολιτικός είχε επισημάνει το ασυμβίβαστο μεταξύ ελευθερίας και δημοκρατίας

Με τη φράση αυτή που περιλαμβάνεται στον «Επιτάφιο» του Περικλή, ξεκινά το
προοίμιο του Σχεδίου Συνθήκης για τη θέσπιση Συντάγματος της Ευρώπης. Άξιοι
εκείνοι που έκαναν αυτή την επιλογή, δηλαδή ο Βαλερύ Ζισκάρ Ντ’ Εσταίν και οι
συνεργάτες του: ομολογουμένως δεν περιμέναμε να ξεσκονίσουν τον Θουκυδίδη.
Άριστες, πιθανότατα, και οι προθέσεις εκείνων που ανέλαβαν να κάνουν τη
μετάφραση για όσους δεν γνωρίζουν αρχαία ελληνικά. H φράση του Περικλή, όπως
τη διαβάζουν οι Γάλλοι, οι Γερμανοί ή οι Ιταλοί, έχει ως εξής: «Το Σύνταγμά
μας λέγεται δημοκρατία επειδή η εξουσία δεν βρίσκεται στα χέρια των ολίγων,
αλλά των πολλών». Αλλά ο Λουτσιάνο Κάνφορα έχει τις αντιρρήσεις του.

Όπως επισημαίνει ο γνωστός Ιταλός ελληνιστής στο βιβλίο του «H δημοκρατία.
Ιστορία μιας ιδεολογίας», που κυκλοφορεί σήμερα στην Ιταλία από τις εκδόσεις
Laterza, η φράση του Περικλή έχει διαστρεβλωθεί. Πρώτα απ’ όλα, δεν είναι ορθό
να μεταφράζουμε την «πολιτεία», δηλαδή το πολιτικό σύστημα, ως Σύνταγμα.
Έπειτα, ο Περικλής δεν αναφέρει πουθενά τη λέξη «εξουσία» (το «οικείν»
παραπέμπει στη διοίκηση). Αν μάλιστα διαβάσουμε τη συνέχεια του κειμένου του
Θουκυδίδη (που δεν περιλαμβάνεται στο σχέδιο του Συντάγματος), θα δούμε ότι ο
Περικλής θέτει σαφώς σε αντιπαράθεση τη δημοκρατία και την ελευθερία. «Στις
ιδιωτικές αντιδικίες», διευκρινίζει, «τα αντιμαχόμενα μέρη έχουν τα ίδια
δικαιώματα. Και, σε κάθε περίπτωση, αυτό που υπερισχύει στη δημόσια ζωή μας
είναι η ελευθερία».

Την εποχή του Περικλή, «δημοκρατία» ήταν ο όρος με τον οποίο χαρακτήριζαν τη
λαϊκή κυβέρνηση οι αντίπαλοί της, θέλοντας να δώσουν έμφαση στον βίαιο
χαρακτήρα της (σύμφωνα με τον Ησίοδο, άλλωστε, το Κράτος και η Βία ήταν
αδέλφια). Για τους αντιπάλους του πολιτικού συστήματος που περιστρεφόταν γύρω
από τη λαϊκή συνέλευση, η δημοκρατία ήταν ένα ελευθεροκτόνο σύστημα. Αυτός
είναι ο λόγος που ο Περικλής παίρνει στον «Επιτάφιο» τις αποστάσεις του από τη
δημοκρατία, γνωρίζοντας άλλωστε ότι ο λαός προτιμούσε τη λέξη «δήμος». Παίρνει
τις αποστάσεις του, και διευκρινίζει ότι ο μόνος λόγος που χρησιμοποιούμε τη
λέξη «δημοκρατία» για να ορίσουμε το πολιτικό μας σύστημα είναι ότι παραπέμπει
στο κριτήριο της πλειοψηφίας. Παρά ταύτα, προσθέτει, εκείνο που υπερισχύει στη
δημόσια ζωή μας είναι η ελευθερία.

Όπως επισημαίνει ο Κάνφορα, η αντίθεση αυτή μεταξύ ελευθερίας και δημοκρατίας
είναι ιδιαίτερα επίκαιρη στον σημερινό κόσμο, όπου ο θρίαμβος της ατομικής
ελευθερίας συνοδεύεται από μια σοβαρή υποχώρηση των δημοκρατικών αξιών. H
ελευθερία νικά τη δημοκρατία: όχι όμως η ελευθερία του συνόλου των πολιτών,
αλλά εκείνων που είναι πιο πλούσιοι ή πιο ισχυροί. Ο Ζισκάρ Ντ’ Εσταίν και οι
συνεργάτες του μάλλον δεν συμφωνούν με αυτή την παρατήρηση. Επικαλούμενοι όμως
τον Περικλή, άθελά τους την επιβεβαιώνουν.