Διαστάσεις H επανάσταση του λευκού

Για τον Τσώρτσιλ, η δημοκρατία δεν είναι το καλύτερο από τα συστήματα που
γνωρίζουμε, αλλά το «λιγότερο κακό». Ο Μπόρχες την έχει χαρακτηρίσει
«κατάχρηση της στατιστικής». Αλλά την άποψη τού Σαραμάγκου δεν τη γνωρίζαμε.

Ζοζέ Σαραμάγκου: κατά δήλωσή του, μετά το τελευταίο του βιβλίο μπορεί πια να πεθάνει

Χάρις στο τελευταίο του βιβλίο, και τις συνεντεύξεις που συνοδεύουν την έκδοσή
του, μαθαίνουμε λοιπόν ότι για τον Πορτογάλο Νομπελίστα «η δημοκρατία είναι
μια κοροϊδία». Πώς αλλιώς να χαρακτηρίσω ένα σύστημα – διερωτάται στην Ελ Παΐς
– που μου επιτρέπει να διώχνω μια κυβέρνηση και να εγκαθιστώ μια άλλη στη θέση
της, αλλά τίποτα περισσότερο; Σήμερα δεν διοικούν οι κυβερνήσεις. Οι
κυβερνήσεις είναι οι πολιτικοί κομισάριοι των τραπεζών. Αυτά που σου δίνουν με
το δεξί χέρι, σου τα παίρνουν με το αριστερό.

Χάρις σ’ αυτή την «κοροϊδία», βέβαια, ο Ζοζέ Σαραμάγκου έχει τη δυνατότητα να
κατεβαίνει με το πορτογαλικό Κομμουνιστικό Κόμμα στις προσεχείς ευρωεκλογές:
δικαιολογεί την αντίφαση λέγοντας ότι δεν είναι απλώς κομμουνιστής, αλλά
«ελευθεριακός κομμουνιστής». Χάρις στη δημοκρατία, είναι σε θέση να προωθεί το
καινούργιο του βιβλίο, αποτέλεσμα του οποίου, όπως λέει, θα είναι να αυξηθεί η
αποχή στις επόμενες βουλευτικές εκλογές – και να υπονομευτεί έτσι
η…δημοκρατία. Το βιβλίο λέγεται «Δοκίμιο για τη διαύγεια» και αποτελεί
ουσιαστικά τη συνέχεια του δοκιμίου «Περί τυφλότητος» (έχει κυκλοφορήσει στα
ελληνικά από τις εκδόσεις Καστανιώτη). Ο συγγραφέας φαντάζεται μια χώρα όπου
στις δημοτικές εκλογές το 83% των εκλογέων ψηφίζει λευκό. Τι θα κάνουν τότε οι
πολιτικοί; Τι θα κάνουν τα κόμματα; Πώς θα αντιμετωπίσουν αυτή την επανάσταση,
τη «λευκή επανάσταση», τη μοναδική επανάσταση που είναι σήμερα δυνατή, τη
μοναδική που μπορεί να αλλάξει τον κόσμο, χωρίς να προϋποθέτει μάλιστα να
ξοδευτεί ούτε μία σφαίρα;

Αυτό είναι το όνειρο του Σαραμάγκου: να γίνει μια τέτοια επανάσταση σε όλες
τις χώρες, να καταλάβουν επιτέλους οι πολιτικοί που κοροϊδεύουν τον κόσμο ότι
η δημοκρατία τους εμπεριέχει μια ωρολογιακή βόμβα που λέγεται λευκή ψήφος.
«Ποιος υπέγραψε αυτό το σύμφωνο για λογαριασμό μου;», διερωτάται ο κεντρικός
ήρωας του βιβλίου, που περιέργως δεν είναι αριστερός, δεν είναι ούτε
αναρχικός, αλλά δεξιός, και μάλιστα αστυνομικός. Αυτός ηγείται της
αμφισβήτησης της δημοκρατίας. Και η απάντηση της τελευταίας είναι σκληρή.
Αντίθετα με το δοκίμιο περί τυφλότητος, που τελείωνε με μια αισιόδοξη νότα, το
βιβλίο αυτό κορυφώνεται με μια διπλή δολοφονία, την οποία διατάζει η
δημοκρατία προκειμένου να υπερασπιστεί τον εαυτό της – μέσα από την
αυτοαναίρεσή της.

«Ύστερα από το βιβλίο αυτό, μπορώ πλέον να πεθάνω», είπε ο Σαραμάγκου στον
στενό του κύκλο λίγες ημέρες μετά την ολοκλήρωση του πονήματός του. Είναι
κάπως περίεργο, αν όχι ελαφρώς ανησυχητικό, να θεωρεί ένας κομμουνιστής ως
πολιτική του διαθήκη ένα βιβλίο που αμφισβητεί τη δημοκρατία. Ίσως να είναι
όμως και το κλείσιμο ενός κύκλου.