TPITH AΠOΨH Tο «χρίσμα» της αγοράς

Χρόνια τώρα, το εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας και ιδιαίτερα η πανεπιστημιακή
εκπαίδευση κατηγορείται ότι έχει δομηθεί πάνω σ’ ένα παρωχημένο σύστημα
παραγωγής με κουλτούρα τακτοποίησης και όχι απασχόλησης και γι’ αυτό είναι
αποκομμένη από τις πραγματικές και ευμετάβλητες ανάγκες της αγοράς εργασίας
και ως εκ τούτου είναι φυσικό να παράγει ανέργους.

Φυσικά, η άποψη αυτή δεν γεννήθηκε εκ του μηδενός. Εδώ και αρκετό καιρό
προβάλλεται από παντού (κυβέρνηση, αξιωματική αντιπολίτευση, επιχειρήσεις,
«ειδικοί», διανοούμενοι της «αυλής και της οθόνης» κ.λπ.) με άκαμπτη ομοφωνία
ότι «εκείνο που απουσιάζει δεν είναι οι θέσεις στην αγορά εργασίας αλλά το
κατάλληλα εξειδικευμένο προσωπικό που θα τις καλύψει, καθώς στις σημερινές
συνθήκες της οικονομίας δημιουργούνται θέσεις εργασίας με νέα ποιοτικά
χαρακτηριστικά.

Είναι γνωστό ότι η αγορά εργασίας χαρακτηρίζεται από μια βασική αντίφαση στη
σχέση της με την εκπαίδευση. Από τη μια, οι γενικές κεφαλαιοκρατικές ανάγκες
απαιτούν μια όσο το δυνατό πιο ευέλικτη, προσαρμοστική, ικανή για συνεχείς
αλλαγές πεδίων και ειδικοτήτων, εργατική δύναμη. Από την άλλη, ο κάθε
συγκεκριμένος καπιταλιστής, αδιάφορος από τη φύση του απέναντι στις γενικές
ανάγκες, απαιτεί μια όσο το δυνατό πιο προσαρμοσμένη στις ανάγκες της δικής
του επιχείρησης εργατική δύναμη. Αυτή η αντίφαση ανάμεσα στην αναγκαία και με
τον χαρακτήρα που προαναφέραμε γενική μόρφωση (βασικές τεχνικές γνώσεις συν
ιδεολογία) και την ειδίκευση με βάση συγκεκριμένες καπιταλιστικές ανάγκες
(βαθύτερος καταμερισμός), αντίφαση εσωτερική στο σύστημα και τις ανάγκες του,
οξύνεται στο έπακρο.

Οι κεφαλαιοκρατικοί κύκλοι επιχειρούν να λύσουν την αντίφαση που προαναφέραμε
ελέγχοντας βαθύτερα τον εργαζόμενο σε όλη τη διάρκεια της ζωής του, κυρίως
στους κόμβους της μετάβασης από μια κατάσταση σε μια νέα (εκπαίδευση –
παραγωγή, από μια θέση εργασίας σε μια νέα, από την ανεργία στην εργασία) και
φορτώνοντάς του το κόστος αυτής της μετάβασης.

Στα πλαίσια αυτά συντελούνται, ιδιαίτερα τα τελευταία δέκα χρόνια, αλλαγές
στην ελληνική τριτοβάθμια εκπαίδευση, οι οποίες χαρακτηρίζονται από έναν διπλό
προσανατολισμό:

Από τη μια, το ελληνικό Πανεπιστήμιο εξωθείται να μετατραπεί σταδιακά από ένα
θεσμό που θεραπεύει τις επιστήμες και καλλιεργεί την παραγωγή και αναπαραγωγή
συστηματικής γνώσης σε ένα μηχανισμό μετάδοσης δεξιοτήτων σε γνωστικά
αντικείμενα που παρουσιάζουν συγκυριακά μεγάλη ζήτηση στην αγορά, αντίστοιχο
με τους θεσμούς επαγγελματικής κατάρτισης.

Από την άλλη, ιδιαίτερα κάτω από το βάρος των συνόδων της Μπολόνια και της
Πράγας και τη σταδιακή σύγκλιση των συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στις
χώρες της E.E, είναι ευδιάκριτη η πρόθεση για αποδυνάμωση του βασικού
προπτυχιακού κύκλου σπουδών από πλευράς παρεχόμενων γνώσεων και το ξεδιάλεγμα
των «εκλεκτών» στα μεταπτυχιακά, τα οποία ορίζονται ως «ολοκλήρωση των
προπτυχιακών σπουδών».

Με λίγα λόγια, η τάση μετάδοσης εφήμερων και στενών γνώσεων που προκύπτουν από
τον κατατεμαχισμό των επιστημονικών αντικειμένων, μιας «υπερεξειδίκευσης»,
αποσπασμένης από το θεωρητικό της υπόβαθρο, συνοδεύεται από την ισοδύναμή της
τάση «αποειδίκευσης» των σπουδών.

Στην πρώτη περίπτωση, εκεί όπου η ιδεολογία του ανταγωνισμού και η καθυπόταξη
των λειτουργιών του Πανεπιστημίου στις δυνάμεις της αγοράς επηρεάζουν τον
προσανατολισμό και το περιεχόμενο των προγραμμάτων σπουδών, ο κίνδυνος της
απαξίωσης του πτυχίου και της ανεργίας των πτυχιούχων επανέρχεται από άλλες
παρακαμπτηρίους. Γιατί, βέβαια, είναι γνωστό ότι τα προγράμματα σπουδών που
είναι προσανατολισμένα σε γνωστικά αντικείμενα που προσφέρουν εξειδικευμένη
γνώση και, συνεπώς, παρεμποδίζουν τη δυνατότητα της βαθύτερης θεωρητικής
προσέγγισης έχουν μονοδιάστατο προσανατολισμό και θέτουν σε κίνδυνο τον
ακαδημαϊκό χαρακτήρα της μάθησης, θέτουν υπό αμφισβήτηση το βαθύτερο νόημα της
εκπαιδευτικής διαδικασίας στο Πανεπιστήμιο και ακυρώνουν τη βασική αποστολή
του.

Ταυτόχρονα, διαμορφώνεται ένα σύστημα μεταπτυχιακών για λίγους που θα
συνιστούν ουσιαστικά μια τέταρτη βαθμίδα εκπαίδευσης, όπου εκεί θα παρέχεται
(και όχι πάντα και σε κάθε περίπτωση) πια η επιστημονική γνώση και η
απαραίτητη ειδίκευση. Αυτό συνάγεται άμεσα από την υιοθέτηση ενός συστήματος
σπουδών που στηρίζεται βασικά σε δύο κύκλους, ένα προπτυχιακό και ένα
μεταπτυχιακό, όπου το επίπεδο του προπτυχιακού θα είναι υποβιβασμένο. Αυτή η
κατεύθυνση υποβάθμισης σημαίνει ότι ο τίτλος του Πανεπιστημίου δεν θα έχει
καμιά απολύτως σχέση με τα πανεπιστημιακά πτυχία που όλοι γνωρίζουμε μέχρι
σήμερα. Σημαίνει ότι τα Πανεπιστήμια θα βγάζουν μαζικά αποφοίτους χωρίς
ολοκληρωμένες επιστημονικές γνώσεις και χωρίς φυσικά και τα αντίστοιχα
επαγγελματικά δικαιώματα, που αρκετοί επιστημονικοί κλάδοι έχουν κατοχυρώσει
μέχρι σήμερα. Δηλαδή, θα αποτελούν μια στρατιά ανέργων ή αλλιώς
«απασχολήσιμων», «ευέλικτων» και χωρίς δικαιώματα νέων.