Ψίθυροι από μια συνομιλία με τον Θεό

«Ο Άγιος Πέτρος» (αριστερά), η «Άμωμος Σύλληψη» και ο «Άγιος Ιντελφόνσος, Επίσκοπος του Τολέδο», τρία από τα έργα του Δομίνικου Θεοτοκόπουλου που παρουσιάζονται στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου

Έπειτα από δυσκολίες, μακροχρόνιες διαπραγματεύσεις και διπλωματικούς
χειρισμούς, οι πίνακες έφθασαν στον πρώτο προορισμό τους, στο Μετρόπολιταν
Μουσείο της Νέας Υόρκης, όπου πρωτοεκτέθηκαν, και στη συνέχεια στο Λονδίνο.
Μέσα στο κλίμα της τρομοκρατίας που επικρατεί, ορδές επιμελητών, ειδικών και
ξένων διαχειριστών έτρεξαν να μεριμνήσουν και να επιτηρήσουν την ασφαλή
μεταφορά, χειρισμό και ανάρτηση αυτών των πολύτιμων έργων, πράγμα που έγινε
θέμα ενός δίωρου ντοκιμαντέρ στη βρετανική τηλεόραση.

Όταν επισκέφθηκα την έκθεση, λόγω προβλημάτων φωτισμού στα πρώτα
δωμάτια, εισήλθα κατευθείαν στο δωμάτιο τέσσερα, όπου κατά τη γνώμη μου είναι
ο Ελ Γκρέκο σε όλο του το μεγαλείο. Έχει στήσει κουβέντα με τον Θεό ο ζωγράφος
κι εμείς καλούμαστε να πιάσουμε, αν μπορούμε, κάτι απ’ τoυς ψιθύρους τους. H
«Γέννηση» («Nativity»), η «Προσκύνηση των ποιμένων» («The Adoration of the
Shepherds»), το «Όραμα του Αγίου Ιωάννη» («The Vision of Saint John»), ο
«Ευαγγελισμός» («The Virgin of the Immaculate Conception»), η «Ανάσταση» («The
Resurection»), ένας ωκεανός από χρώματα που ηλεκτρίζουν – πορτοκαλί, πράσινο,
μοβ, κίτρινο και μπλε. Σιλουέτες σε θεατρικές πόζες που κλίνουν προς τον
επισκέπτη να του μιλήσουν σε μια μεσσιανική γλώσσα. Δεν υπάρχει ισορροπία
προοπτικής. Τα σώματα είναι ζωγραφισμένα υποκειμενικά. Κι αυτοί οι μανδύες!
Διάχυτοι, λογομαχούν με τα γαλακτώδη σύννεφα.

Καθώς περιφέρομαι στα έξι δωμάτια αισθάνομαι ότι κατασκοπεύω το μυαλό
του καλλιτέχνη, που σταδιακά ανακαλύπτει τις τεχνοτροπίες του μοντερνισμού.
Απ’ τα πρώτα του βήματα ως αγιογράφος στην Κρήτη μέχρι τα τελευταία ως
προσωπογράφος φίλων, διανοουμένων κι άλλων σημαντικών προσώπων της εποχής. H
τέχνη του έχει μια αυτονομία. Δικό της καινοτομικό στυλ. Δική της ποίηση,
ακόμα και στα πορτρέτα που έχουν χάσει την ιδιαιτερότητά τους. Τα
«διαστρεβλωμένα» σώματα, επιμήκη άκρα, τσιτωμένα μάγουλα, σουβλερές μύτες, τα
μεταλλικά χρώματα, οι αιθέριες πολύπλοκες και πολυπρόσωπες συνθέσεις που
στροβιλίζονται είναι διακριτικά δικά του. Τα οποία μετέπειτα θα επηρεάσουν
ζωγράφους όπως τον Πικάσο, το Σεζάν, και τον Πόλοκ.

Τι ζωγράφος ήταν ο Ελ Γκρέκο, λοιπόν; H τέχνη του αναμφίβολα είναι
θρησκευτική. Αλλά είναι επίσης μια τέχνη συναισθημάτων. Πώς πρέπει να τον
δούμε; «Αν εξετάσουμε την ουσία της θρησκείας, δηλαδή την έννοια της
φιλανθρωπίας, της ελεημοσύνης, της ανανέωσης, της αγάπης… όλα αυτά είναι
όμορφες ανθρώπινες εμπειρίες. Ο Ελ Γκρέκο τις επιλέγει και τις εξαγνίζει μέσω
της θρησκείας. Και μας αγγίζει σε ανθρώπινο επίπεδο. Γι’ αυτό είναι κι
επίκαιρος», μου εξηγεί ο Xavier Bray, ο επιμελητής της έκθεσης. «Μέσα απ’ αυτή
την έκθεση – συνεχίζει – θέλουμε να κάνουμε τον επισκέπτη να σκεφθεί για ποιον
ζωγράφιζε ο καλλιτέχνης; Να λάβει υπόψη του τα συμφραζόμενα. Μπορεί να
ζωγράφιζε για την ισπανική Εκκλησία αλλά κυρίως ζωγράφιζε για τους
διανοούμενους χριστιανούς που τους ενδιέφεραν οι έννοιες της αμαρτίας, της
μετά θάνατον ζωής, της ψυχής, του εσωτερικού κόσμου…Σήμερα έχουμε
διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους εκφράζουμε όλα αυτά. Γιατί μας
απασχολούν οι ίδιες ακριβώς ιδέες. Το πρωί πριν πάμε στη δουλειά μας, κάνουμε
γιόγκα, για παράδειγμα. Ο Ελ Γκρέκο είχε μια άμεση οπτική γλώσσα μέσα απ’ την
οποία μπόρεσε και επικοινώνησε όλα αυτά».

Καλλιτεχνική ανταλλαγή ιδεών

Εκείνο που μου έκανε εντύπωση ήταν ότι ο Ελ Γκρέκο ασπάστηκε τον καθολικισμό.
Τι πιστεύει ο Xavier Bray; «Όταν το 1612, δυο χρόνια πριν από τον θάνατό του,
έκανε τη διαθήκη του – διευκρινίζει – το τυπικό απαιτούσε να ασπασθεί την
Καθολική Εκκλησία. Ειδάλλως, η διαθήκη δεν θα είχε καμιά ισχύ από νομικής
απόψεως. Δεν ξέρουμε τι πραγματικά ήταν, χριστιανός ορθόδοξος, καθολικός, και
τα δύο; Υπήρχε, όμως, ελληνική κοινότητα στο Τολέδο και είναι πιθανό να
πήγαινε στην ορθόδοξη εκκλησία. Μπορεί και να ήταν ανακαινιστής καθολικός. Τα
έργα του υπαινίσσονται κάτι τέτοιο. Έχουμε ενδείξεις. Αλλά όχι αποδείξεις.
Εκπαιδεύτηκε ως ζωγράφος εικόνων κατά τη βυζαντινή παράδοση, αλλά πιθανώς οι
εικόνες του προορίζονταν για τη βενετική αγορά, την καθολική. Έτσι μπορούμε να
δούμε τη δουλειά του μέσα από μια καλλιτεχνική και πολιτιστική ανταλλαγή
ιδεών. Και μπορεί να ‘ναι κι αυτό που τον κάνει έναν απ’ τους πιο φανταστικούς
ζωγράφους που έζησε ποτέ». Συμφωνώ. Μια απ’ τις λίγες εκθέσεις που έχω
επισκεφθεί και με συγκίνησε τόσο.

INFO

H έκθεση «El Greco» στη «National Gallery» (Sainsbury’s Wing) του Λονδίνου
συνεχίζεται μέχρι τις 23 Μαΐου.