Δρόμοι

Τι ήταν…

… το Άουσβιτς; Ποιοι ήταν οι εγκληματίες; Οι άλλοι. Οι νεκροί. Οι αρχηγοί.
Έτσι παιζόταν το «παιχνίδι» ώσπου άρχισε η δίκη που πήρε το όνομά της από το
διαβόητο κολαστήριο των ναζί. Πριν από 40 χρόνια, 22 μέλη του προσωπικού στο
στρατόπεδο συγκέντρωσης του Άουσβιτς δικάστηκαν στη Φρανκφούρτη. Οι 11 από
αυτούς κατηγορήθηκαν για αυτουργία και οι άλλοι 11 για συνέργια σε φόνους.
Πρώην κρατούμενοι και πρώην δεσμοφύλακες, πρώην θύματα και πρώην θύτες,
βρέθηκαν πρόσωπο με πρόσωπο, να κοιτάζονται στα μάτια. Μερικοί αστυνομικοί
χαιρέτησαν στρατιωτικά τους πρώην βαθμοφόρους των Ες-Ες, που συναντιόνταν για
πρώτη φορά με όσους είχαν γλιτώσει από τα χέρια τους.

Ο εισαγγελέας…

… ξέσπασε σε λυγμούς, εκεί που μιλούσε για την τύχη των παιδιών του
Άουσβιτς. Παρ’ όλα αυτά, πολλοί κατηγορούμενοι τόλμησαν να γελάσουν με τους
μάρτυρες, να πουν πως οι ίδιοι δεν ήταν παρά ο τελευταίος τροχός της αμάξης.
Από τους 17 κατηγορουμένους που καταδικάστηκαν για 15.209 φόνους στο
στρατόπεδο του θανάτου, μόνο οι έξι θεωρήθηκαν ως άμεσοι αυτουργοί, επειδή
μόνο αυτοί αποδείχθηκε πως είχαν επιδείξει ιδιαίτερη σκληρότητα απέναντι στους κρατουμένους.

H έκθεση…

… που άνοιξε στο Χάους Γκάλους της Φρανκφούρτης, όπου πριν από 40 χρόνια
έγινε η δίκη, δεν αποτελεί απλώς άλλη μία υπόμνηση για τα γερμανική εγκλήματα
κατά της ανθρωπότητας. Κάτι τέτοιο θα ήταν μια σοβαρή παρεξήγηση. H έκθεση δεν
προσφέρεται για υπερτροφικούς συμβολισμούς, από εκείνους που συνηθίσαμε τα
μεταπολεμικά χρόνια και που συνήθως φέρνουν το αντίθετο από το προσδοκώμενο
αποτέλεσμα: η ιστορικότητα δημιουργεί μια απόσταση ασφαλείας, μια αίσθηση
ανοσίας («Δεν θα μπορούσε να συμβεί σε εμάς»). Αντίθετα με το μνημείο του
Ολοκαυτώματος στο Βερολίνο, που ξυπνάει ζωηρά αλλά ίσως αόριστα συναισθήματα,
η έκθεση του Χάους Γκάλους είναι μια έκθεση του συγκεκριμένου. Φρόντισε γι’
αυτό ιδιαίτερα το Ινστιτούτο Φριτς Μπάουερ. Ο επισκέπτης μπορεί να διαβάσει
και να ακούσει το ιστορικό της δίκης και τις δικογραφίες, τις αγορεύσεις των
συνηγόρων, τις καταθέσεις, τα ρεπορτάζ, να ρίξει μια ματιά στον αντίκτυπο που
είχε η δίκη στη λογοτεχνία, τη φιλοσοφία, τις εκδόσεις και το θέατρο. H
αρχιτεκτονική παρέμβαση του Χόλγκερ Βάλατ δημιουργεί μερικές από εκείνες τις
σπάνιες και συγκινητικές στιγμές, στις οποίες η νέα Γερμανία κάνει μεταβολή
και αποφασίζει να κοιτάξει την ιστορία της στα μάτια.

H 40ή επέτειος…

… και η έκθεση για τη δίκη του Άουσβιτς, επισημαίνει ο Μίκαελ Γιάισμαν στην
«Φρανκφούρτερ Αλγκεμάινε», έρχονται ίσως την κατάλληλη στιγμή, επειδή η
ανάμνηση των θηριωδιών των ναζί κινδυνεύει να καταντήσει άνευ ουσίας. Γιατί η
δίκη έδωσε σε εκείνους τούς «απόλυτα φυσιολογικούς ανθρώπους» που σκότωναν στο
εργοστάσιο θανάτου του Άουσβιτς μια διεύθυνση, ένα όνομα, ένα πρόσωπο. Σαράντα
χρόνια αργότερα, το «σημειωματάριό» μας εξακολουθεί να γεμίζει από τέτοιες
διευθύνσεις και τέτοια ονόματα, πάνω που κοντεύαμε να πιστέψουμε πως οι
ναζιστικές θηριωδίες ήταν απλώς μια κακή ανάμνηση.