Διαστάσεις Nα προσποιούμαστε, αλλά με στυλ!

Προσποίηση: παθολογικό σύμπτωμα ή αναγκαίο γνώρισμα του ανθρώπου;

Αλήθεια και ψέμα, έπαινος και κολακεία, ειλικρίνεια και προσποίηση. To be or
to appear to be? Υπάρχουν άνθρωποι ηθικοί, ειλικρινείς, ευθείς και άνθρωποι
ψεύτικοι, πλαστοί, κάλπικοι; Ή μήπως είμαστε και τα δύο, μήπως δηλαδή η
διαφορά ανάμεσα σ’ εμένα που προβαίνω σε μια πράξη και σ’ εμένα που την
παρατηρώ και τη σχολιάζω δεν είναι απόδειξη της υποκρισίας μου, αλλά
θεμελιώδες και αναγκαίο γνώρισμα της ανθρώπινης φύσης; Ο Ουίλιαμ Ίαν Μίλερ
τάσσεται σαφώς υπέρ της δεύτερης εκδοχής. Το βιβλίο του «Προσποίηση» (Faking
it, εκδ. Cambridge University Press) μας προσγειώνει, μας απενοχοποιεί και μας
χαλαρώνει.

Ας εξετάσουμε τον έπαινο και το πλαστό αντίγραφό του, την κολακεία. Ποια είναι
η διαφορά ανάμεσά τους; H κολακεία, όπως και ο έπαινος, μπορεί να είναι και
ειλικρινής και αληθινή. Ο κόλακας μπορεί να πιστεύει ειλικρινά αυτό που λέει,
και αυτό που λέει να είναι αλήθεια – όπως, για παράδειγμα, όταν κολακεύω μια
όμορφη γυναίκα λέγοντάς της πόσο ελκυστική είναι. Μήπως λοιπόν η διαφορά
βρίσκεται στην πρόθεση; Μήπως ο έπαινος είναι απαλλαγμένος από κολακεία όταν
δεν αποσκοπεί στην ανταμοιβή; Μα πρέπει να είναι κανείς αφελής για να μη
γνωρίζει ότι ο έπαινος πολύ συχνά ανταμείβεται, απαντά ο συγγραφέας. Άλλωστε,
αυτός είναι ο σκοπός του επαίνου: να οδηγήσω τον άλλο να κάνει στο μέλλον αυτό
που θα ήθελα να κάνει. Ας το ομολογήσουμε λοιπόν, μαζί με τον Λα Ροσφουκώ: ο
έπαινος είναι μια εκλεπτυσμένη μορφή κολακείας.

Γιατί λοιπόν θεωρούμε τον έπαινο καλό πράγμα και την κολακεία κακό; Ο
συγγραφέας επικαλείται και πάλι τον Λα Ροσφουκώ: «Μερικές φορές νομίζουμε ότι
απεχθανόμαστε την κολακεία, στην πραγματικότητα όμως αυτό που μας ενοχλεί
είναι ο τρόπος που εκδηλώνεται». Την έλλειψη λεπτότητας απεχθανόμαστε, και
αυτή η απέχθεια είναι εξίσου αισθητική και ηθική. Αντίθετα, όταν η προσποίηση
γίνεται με στυλ, συχνά παρασέρνει κι εμάς τους ίδιους – με θετικές ή αρνητικές
επιπτώσεις. Όταν προσποιούμαι για μεγάλο χρονικό διάστημα έναν ρόλο, καταλήγω
να τον υιοθετήσω. Και το κατά πόσον αυτό είναι καλό ή κακό εξαρτάται από τον
ρόλο που διάλεξα και από την ανταπόκριση που έχει η επιλογή μου. Αν, για
παράδειγμα, προσποιούμαι τόσο καλά ότι είμαι ερωτευμένος με μια γυναίκα ώστε
καταλήγω τελικά να την ερωτευτώ, το αποτέλεσμα της συμπεριφοράς μου εξαρτάται
από την ανταπόδοση που έχω.

Ο Ουίλιαμ Ίαν Μίλερ είναι καθηγητής του δικαίου και ειδικός για τους θρύλους
της Ισλανδίας. Ίσως γι’ αυτό λοιπόν – σημειώνει ο φιλολογικός κριτικός του TLS
– να είναι το βιβλίο του τόσο πρωτότυπο και συναρπαστικό. Υπό τον όρο, βέβαια,
να αναγνωρίσουμε πως κατά βάθος είμαστε απομιμήσεις του εαυτού μας.