KΟNΣTANTIN MΠPANKΟYZI Ένας πρωτοπόρος γλεντζές της τέχνης

Ο Μπρανκούζι είχε σπάσει τα δεσμά της γνώσης και των κανόνων γλυπτικής που διδάχθηκε στη Σχολή Καλών Τεχνών. Και μπορούσε να δουλέψει ελεύθερα. Κατευθείαν πάνω στο υλικό – μάρμαρο, ξύλο, μπρούντζο και γύψο – τεχνική πολύ πρωτοποριακή για την εποχή του

«Μοιάζει για πουλί κατά τη γνώμη σας;», ρωτάει ο δικαστής, δείχνοντας το
γλυπτό του Κονσταντίν Μπρανκούζι (Constantin Brancusi) «Bird in Space», στο
Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (Tate Modern) του Λονδίνου.

«Όχι, δεν μοιάζει. Αλλά ο καλλιτέχνης το ονομάζει “πουλί”», απαντά ο πρώτος
μάρτυρας υπεράσπισης.

«Αν το δείτε στον δρόμο θα το αποκαλέσετε “πουλί'”;».

«Όχι, κύριε δικαστά».

«Αν βρεθείτε στο δάσος θα το πυροβολήσετε;».

«No, Sir».

«Κι όμως, το θεωρείτε έργο τέχνης. Γιατί;».

«Από τεχνικής πλευράς, έχει σχήμα και εμφάνιση. Είναι ένα έργο τρισδιάστατο,
δημιουργημένο από έναν ταλαντούχο καλλιτέχνη. Είναι αρμονικά φιλοτεχνημένο και
σου εμπνέει αισθητική ομορφιά. Εξάλλου γι’ αυτό και το αγόρασα. Ο κύριος
Μπρανκούζι προσπαθεί να εκφράσει εδώ μια λεπτή ιδέα: το πέταγμα ενός πουλιού
στο κενό».

Ο παραπάνω διάλογος είναι από τα πρακτικά της δίκης «Μπρανκούζι εναντίον ΗΠΑ»,
που άρχισε τον Οκτώβριο του 1927 και διήρκεσε έναν ολόκληρο χρόνο. Ποια ήταν η
αντιδικία; Όταν ο γνωστός Αμερικανός φωτογράφος και πρώτος μάρτυρας
υπεράσπισης, Edward Steichen, προσπάθησε να περάσει από το Τελωνείο της Νέας
Υόρκης το έργο τού Μπρανκούζι «Bird in Space», οι Αρχές, που το θεώρησαν ως
εργαλείο κι όχι ως έργο τέχνης, του επέβαλαν φόρο εισαγωγής 40% της αξίας του.

Ο Μπρανκούζι, αγανακτισμένος και με τη βοήθεια των φίλων του στην Αμερική,
αντέκρουσε την απόφαση του Τελωνείου. Κέρδισε τη δίκη. Κι έγινε μεμιάς
διασημότητα. Επειδή η τέχνη του ήταν διαφορετική, απελευθερωμένη από
οποιουσδήποτε συμβιβασμούς, ψέματα και προσδοκίες.

Το «Bird in Space» του Μπρανκούζι, που βρέθηκε στο επίκεντρο δικαστικής διαμάχης

Ο καλλιτέχνης είχε σπάσει τα δεσμά της γνώσης και των κανόνων γλυπτικής
που διδάχθηκε στη Σχολή Καλών Τεχνών. Και μπορούσε να δουλέψει ελεύθερα.
Κατευθείαν πάνω στο υλικό – μάρμαρο, ξύλο, μπρούντζο και γύψο – τεχνική πολύ
πρωτοποριακή για την εποχή. Το «Bird in Space», ένα ορειχάλκινο γλυπτό σε
σχήμα πένας από καλάμι, μοιάζει με φτερό. Το «Fish» (1922)
μοιάζει με ψάρι. Σε κίνηση. «The Seal» (1930) μοιάζει με φώκια.
Το «Walking Turtle» (1941-43) μοιάζει με χελώνα που περπατά… Αρκεί
κανείς να μπορεί να μπει μέσα στο πετσί των πραγμάτων.

H τέχνη τού Μπρανκούζι δεν είναι αφηρημένη – ο καλλιτέχνης σιχαινόταν τον όρο
αυτόν. Είναι συμβολιστική. Μεταφορική. Κι ο ίδιος είχε δηλώσει πως δεν τον
ενδιέφερε η εξωτερική μορφή, αλλά η ίδια η ουσία των πραγμάτων. Κάποτε μια
κριτικός τέχνης, που τον είχε επισκεφθεί στο ατελιέ του, του μιλούσε για την
κομψότητα του χιτώνα στα κλασικά αγάλματα, για την ένταση των μυών στους
πίνακες του Μικελάντζελο… Κι ο Μπρανκούζι, τσιμπώντας τη σάρκα από τον καρπό
του χεριού του, της μόρφασε και της είπε «Biftek». Σαν να της έλεγε: «Για τι
ρούχα, άκρα, χαρακτηριστικά προσώπου, μυς μου μιλάς; Όλα είναι “κρέας”.
“Biftek”».

Μερικοί κριτικοί τέχνης τον θεωρούν καλαμπουρτζή-καλλιτέχνη. Εγώ τον
βρίσκω σοβαρό, όμορφο και μαγευτικό. Έναν γλύπτη που πάσχισε να μπει στην
ουσία των πραγμάτων. Να δει πέρα από τα φαινόμενα. Και που μας προσέφερε μια
πολύπλοκη αλλά προσιτή τέχνη. Ανυπότακτη αλλά και μετρημένη. Όπως ο Duchamp,
έτσι κι ο Μπρανκούζι, όταν συλλάμβανε μια ιδέα τού άρεσε να την επαναλαμβάνει
πολλές φορές, όπως το «Bird in Space», ξανά και ξανά, μέχρι να φτάσει στην
καθαυτού αλληγορία που είχε στο μυαλό του.

Οι επιρροές στην τέχνη του είναι πολλές: ρουμανική τέχνη και αρχιτεκτονική,
αιγυπτιακή, κυκλαδική, βουδιστική… Μοντερνιστής γλύπτης; Μμ… όχι μόνο!
Γιατί τα έργα του προδίδουν και κυβισμό, και φουτουρισμό, και ντανταϊσμό, και
σουρεαλισμό… Εκείνο που μπορεί κανείς να πει με σιγουριά είναι ένα: πως ο
σκοπός της τέχνης του είναι να τέρψει. Να μας κάνει να αισθανθούμε καλά. Για
πόσους καλλιτέχνες θα μπορούσαμε να πούμε το ίδιο;

Ο «μπον βιβέρ» με τα ξύλινα τσόκαρα

H τέχνη του Μπρανκούζι ήταν διαφορετική, απελευθερωμένη από οποιουσδήποτε συμβιβασμούς, ψέματα και προσδοκίες

Στο Παρίσι, στα πόδια του κτιρίου-γίγαντα του κέντρου «Georges Pompidou»,
βρίσκεται πίσω από γυάλινους τοίχους το ατελιέ τού Μπρανκούζι. Το οποίο δώρισε
μαζί με τα έργα του στο γαλλικό κράτος. Κι έτσι οι Γάλλοι το αναδόμησαν στο
κέντρο του Παρισιού, μεταφέροντάς το από τη rue Impasse Rousin.

Το ατελιέ του ήταν και το σπίτι του. Οι σμίλες και τα πριόνια του κρέμονται
δίπλα στο κρεβάτι του. Οι προσωπικές συλλογές του, το βιολί του, η κιθάρα του,
οι φωτογραφίες του, τα σκίτσα… είναι όλα εκεί. Μαζί με τα γλυπτά, τα πουλιά,
τις κολόνες, τα ψάρια, τις προτομές, που τώρα μπορούμε να τα απολαύσουμε και
στο Λονδίνο. Γιατί περί απόλαυσης πρόκειται. Σε γαληνεύουν, σε ηρεμούν, σου
προκαλούν αγαλλίαση αυτά τα γλυπτά.

Είναι να απορεί κανείς πώς αυτός ο γλεντζές, ο άνθρωπος της νύχτας και
αθεράπευτος γυναικάς δημιούργησε τέτοια τέχνη. Γιατί του Μπρανκούζι του άρεσε
η κοσμική ζωή: τα θέατρα, ο χορός, η μουσική. Είχε το συνήθειο να πηγαίνει στα
πιο ακριβά εστιατόρια του Παρισιού ντυμένος χωρικός με ξύλινα τσόκαρα και να
παραγγέλλει τα πιο ακριβά φαγητά.

INFO

Έκθεση «Constantin Brancusi. The Essence of Things» στο Μουσείο Σύγχρονης
Τέχνης (Tate Modern) του Λονδίνου, έως 23 Μαΐου.